Elektron siqaret dosyesini açırıq!..

İlk dəfə 2004-də Çin bazarında ortaya çıxan elektron siqaret (e-siqaret) son illərin ən çox müzakirə olunan mövzularından biridir. Bu yazı silsiləmizdə “siqareti tərgitməyə kömək edir” şüarı ilə bazara çıxarılan e-siqaret həqiqətinə çatmağı hədəflədik.

E-siqaretin sürətlə populyarlaşmasına baxmayaraq, xüsusilə sağlamlığa uzunmüddətli təsirləri barədə müəyyən fikir ayrılıqları mövcuddur.

Bəs bu qədər sürətlə populyarlaşan e-siqaretin sağlamlığa təsirləri barədə narahat olmalıyıqmı?

E-siqaret həqiqətən siqaret vərdişini tərgitməyə kömək edirmi?

Bu mövzudakı narahatlıqların bir qismi e-siqaret istifadəsinin siqareti tərgitməyə müsbət təsirinə dair aydın sübutun olmamasından qaynaqlanmışdır.

Daşınma və hər yerdə hazır olma asanlığına baxmayaraq, təsirləri barədə məlumatların tam olmaması səhiyyə mütəxəssisləri üçün bu mövzunu daha narahatedici hala gətirmişdir.

Keçən il dərc olunan araşdırmada amerikalı yetkinlərdə nikotin və tütün araşdırması aparılmışdır. Buna görə şəxslərin 37 faizi tüstüsüz məkanlarda e-siqaret çəkilməsinə qarşı olduğunu bildirərkən, 40 faizi qərarsız qalmışdır.

Bu nəticələrdəki xəbərdarlıq və qeyri-müəyyənlik e-siqaretin təhlükəsizliyi barədə müəyyən şübhələrin olduğuna işarə edir.

E-siqaretlərin əksəriyyətində kartric, batareya və püskürdücü vardır. Kartric püskürdücü tərəfindən qızdırılıb buxarlandırılan maye məhlul ehtiva edir. Maye buxarlandırıldıqdan sonra istifadəçi onu adi siqaret istifadəsində olduğu kimi içinə çəkə bilir. Kartric nikotinin müxtəlif konsentrasiyalarını ehtiva edir.

Keçən il Amerika Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzindən dərc olunan hesabata görə, Amerikada zəhər məsləhət mərkəzlərinə e-siqaretlə bağlı zənglərin sayı son 5 ildə kəskin artmışdır. Buna görə 2010 ilində ayda yalnız 1 zəng olduğu halda, 2014 ilində bu rəqəm ayda 215-ə çatmışdır.

Bu artım e-siqaretlərin zəhərlilik riski daşıdığına işarə ola bilərmi?

Zəhər məsləhət mərkəzinə zəng hallarında təsirlənən şəxslərin yarıdan çoxunun 5 yaş və aşağı uşaqlardan ibarət olması e-siqaretin zəhərlilik riski daşımadığını müdafiə etməyə imkan vermişdir. Problemin e-siqaretin tərkibində deyil, cihazın dizaynında və istifadə formasında olduğu vurğulanmışdır.

Tədqiqatçılara görə uşaq zəhərlənmələri adətən vaxtı keçmiş kartric mayesi ilə birbaşa əlaqə, yemə, içinə çəkmə və ya mayenin dəri və gözlərə təması ilə baş verir. Həmçinin bu cihazlar yetərli uşaq qorumasına malik deyil; uşaqlara konfet və meyvə dadı kimi gəldiyindən bu cür zəhərlənmələrin davam etmə potensialı vardır.

Tərkib problemi!

Kimyəvi baxımdan elektron siqaretin tərkibi hələ dəqiq məlum deyil və uzunmüddətli təsirlərinin necə olacağı proqnozlaşdırıla bilmir. İstehsalçılar məhsullarının təhlükəsiz olduğunu iddia edərkən müxtəlif tədqiqatlar bu fərziyyələri sorğulayır.

Amerika Qida və Dərman İdarəsi (FDA) bu barədə iki populyar markanı təhlil etmişdir. Nəticədə müxtəlif səviyyələrdə nikotin və xərçəngə səbəb olduğu məlum olan zəhərli kimyəvi maddələr (kanserogenlər) ehtiva etdiyi müəyyən edilmişdir. E-siqaretdə aşkarlanan kanserogenlərə misal kimi formaldehid və asetaldehid göstərilə bilər. Bu tapıntılardan sonra FDA e-siqaretin potensial təhlükələri barədə xəbərdarlıq dərc etmişdir.

Başqa tədqiqatda e-siqaretlərdə aşkarlanan bəzi ağır metalların toksik səviyyələrinin ənənəvi siqaret istehlakından daha böyük problemlərə səbəb olma potensialı ola biləcəyi nəzərdə tutulmuşdur. E-siqaretlər adi siqaretlərdən az zərərli görünsə də, nikel və xrom kimi insan üçün zəhərli metallar ehtiva etdiyindən narahatlıq yaradır. Tədqiqatçılar e-siqaretlərdə ən sıx aşkarlanan ağır metallar olan nikel və xromun kartriclərdən qaynaqlandığını düşünür və daha yaxşı istehsal standartlarının lazım olduğunu hesab edirlər.

Ötən aylarda PLOS ONE jurnalında dərc olunan başqa tədqiqatda e-siqaret istifadəsinin siçanlarda ağciyərlərin mikroblara qarşı yaratdığı müdafiəni zəiflətdiyi göstərilmişdir. Siçanlarla insanların nikotinə bioloji cavabı eyni olmasa da, klassik siqaret çəkməyə alternativ kimi e-siqaret tövsiyə edilməzdən əvvəl bu mövzuda insanlar üzərində tədqiqatlara ehtiyac vardır.

E-siqaretin əsas komponenti maye nikotindir. Siqaretdəki nikotin badımcançiçəklilər bitki fəsiləsində olan və güclü stimullaşdırıcı xüsusiyyətli kimyəvi birləşmədir. Nikotin neyrotransmitter adlanan, sinir hüceyrələri arasında əlaqə yaradan maddələrin səviyyəsinə təsir edərək stimullaşdırıcı təsirlərini yaradır. Nikotin alındıqdan sonra enerji, diqqətin cəmlənməsi və əl-göz koordinasiyasının artması, iştahın azalması kimi müvəqqəti təsirlər yaranır. Lakin zamanla nikotin qəbulu gözlənilən neyrotransmitter dəyişikliklərini yaratmır və stimullaşdırıcı təsirlərinə tolerantlıq yaranır, buna baxmayaraq artıq asılılıq yaratmışdır. Yəni həzzverici təsirinin zamanla azalması ilə yanaşı fizioloji və psixoloji asılılığa çəkilmə əlamətlərinin qoşulduğu sıxıntılı vəziyyət yaradır. Amerika Ürək Cəmiyyətinə görə nikotin asılılığı tarixən aradan qaldırılması ən çətin asılılıqlardan biridir, nikotin asılılığını müəyyən edən bioloji və davranış xüsusiyyətləri heroin və kokain asılılığını müəyyən edən xüsusiyyətlərə bənzəyir.

E-siqaretə müsbət baxanların ən mühüm arqumentləri onun adi siqareti tərgitməyə kömək etdiyi və əsas komponenti nikotinin təkbaşına zərərli təsirlərinin olmadığı və ya az olduğu yönündədir. Lakin aparılan tədqiqatlar əksini deyir. Keçən il Oncotarget jurnalında dərc olunan tədqiqata görə nikotinə məruz qalan hüceyrələrdə xərçəngi stimullaşdıran vəziyyətlərdən biri olan oksidləşdirici stressə bənzər dəyişikliklər yaranır. Nikotinin özü hələ kanserogen sayılmasa da, nikotinə uzun müddət məruz qalanlarda xərçəng inkişafı ilə əlaqələndirilən gen mutasiyalarını stimullaşdıra bilər.

Nəticə etibarilə, e-siqaretinənənəvi siqaret istifadəsinə etibarlı alternativ olduğunu söyləmək üçün daha uzunmüddətli nəticələrə ehtiyac vardır. Uzunmüddətli nikotin məruzqalmasının genlərdə mutasiyalara yol aça və xərçəngin inkişaf riskini artıra biləcəyi unudulmamalıdır. E-siqaret ənənəvi siqaretlərdəki zərərli maddələrin çoxunu ehtiva etməsə də, maye nikotinin yanması nəticəsində yaranan qətran və digər kimyəvi maddələr səbəbindən elektron siqaretin zərərsiz olduğunu söyləyə bilmirik.