Epifiz vəzi 1958 – Kiçik beynin böyük işləri

Əsrlər boyunca epifiz vəzinin funksiyası sirr olaraq qalmışdır. 1640-cı ildə fransız filosof René Descartes bu kiçik beynin ruhun mərkəzi, zehinlə bədən arasında vasitəçi olduğunu irəli sürmüşdür. Descartes iki paylı beyindən fərqli olaraq epifiz vəzinin tək bölməli olduğunu müşahidə etmişdi.

• 1898-ci ildə epifiz vəzinin hormon ifraz etdiyinə dair ilk elmi sübutlar ortaya çıxdı. 
• Alman pediatr Otto Heubner epifiz şişinin bir uşağın erkən yetkinlik dövrünə girməsinə səbəb olduğunu göstərdi. 
• 1918-ci ildə isveçli anatom Nils Holmgren qurbağa və köpəkbalıqlarının epifiz vəzilərində gözün rəngə həssas fotoreseptor hüceyrələrinə bənzəyən hüceyrələrin olduğunu və epifiz vəzinin "üçüncü göz" kimi işləyə biləcəyini irəli sürdü. (Məməlilərin epifiz vəzisində belə hüceyrələr yoxdur.) 
• 1958-ci ildə amerikalı həkim Aaron Lerner və həmkarları mal-qaranın epifiz vəzilərindən melatonin hormonunu sintez etdilər.

Bu gün bir düyü dənəsi qədər kiçik olan insan epifiz vəzinin melatonin adlı hormon ifraz etdiyini bilirik. Qaranlıq melatonin ifrazını stimullaşdırır, işıq isə ifrazı dayandırır. Gözə daxil olan işıq beyində supraxiazmatik nüvə (SKÇ) adlanan sinir hüceyrələri qrupunu stimullaşdırır. SKÇ-nin stimullaşdırılması epifiz vəzinin melatonin istehsalını dayandırır.

Epifiz vəzi yuxu və oyaqlıq kimi sirkadiyal (gündəlik) ritmlərin uyğunluğuna kömək edir.

Melatonin uşaqlarda böyüklərdən daha çox miqdarda istehsal olunur, cinsi inkişafın və immun sisteminin funksiyasının tənzimlənməsində də rol oynayır. 2001-ci ildə amerikalı həkim Rick Strassman epifiz vəzinin az miqdarda psixodelik DMT (dimetiltriptamin) ifraz etdiyini və buna görə "dərin meditasiya, psixoz və ölümə yaxın təcrübələrə" vasitəçilik edə biləcəyini irəli sürdü. 

Bu hipotezə görə insan ölərkən ruh epifiz vəzi vasitəsilə bədəndən çıxır.

Məqalə şəklinin təsviri: René Descartesin göz yaşı damcısı formasında göstərdiyi epifiz vəzi diaqramı. Descartesə görə bu vəzi ruhun əsas məskəni və bütün düşüncələrimizin yarandığı yerdir.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: René Descartes (1596–1650), Johann Otto Leonhard Heubner (1843–1926), Nils Frithiof Holmgren (1877–1954), Aaron Bunsen Lerner (1920–2007), Rick Strassman (d. 1952)

• Əvvəlki mövzu: Bud-çanaq oynağı əməliyyatları 1958 – Total bud-çanaq artroplastikası
• Növbəti mövzu: Nanotibb 1959 – Ölçüləri on mində birə endirmək