Erkən başlayan xərçəng qlobal epidemiyadırmı?

Yetkinlərdə erkən başlayan xərçənglərin — adətən 50 yaşından kiçik yetkinlərdə diaqnoz qoyulan xərçənglər kimi müəyyən edilir — getdikcə qlobal epidemiyaya çevrildiyi, 6 oktyabr 2022-ci ildə Nature Reviews Clinical Oncology jurnalında dərc edilmiş məqalə ilə diqqət çəkdi.

Bu məsələ ilk dəfə kolorektal (yoğun bağırsaq) xərçənglərdə diqqət çəkmişdi. Erkən başlayan kolorektal xərçəng tezliyinin artması yaxşı sənədləşdirilmiş problem olsa da bu meyl kolorektal xərçəngdən çox daha geniş görünür. Tədqiqatçılar son 30 ildə süd vəzi, prostat və tiroid daxil olmaqla 14 fərqli xərçəng növündə erkən başlayan xərçəng diaqnozu nümunələrini izlədilər və bir çox ölkədə artım müəyyən etdilər.

Müəlliflər araşdırılmış 14 xərçəngdən 8-inin həzm sistemi ilə əlaqəli olduğunu bildirdilər. Buradan çıxış edərək qidalanmanın potensial rolunu vurğulayıb ağız və bağırsaq mikrobiomunun xərçəng riskində rol oynaya biləcəyini qeyd etdilər. Həmçinin xərçəng riskinə təsir edən amillərin çoxu dəyişdirilə bilər: qidalanma, piylənmə, məşq, yuxu, HPV və xərçəng yaradan digər mikroorqanizmlərə qarşı peyvəndlənmə kimi.

Massachusetts ştatının Boston şəhərindəki Harvard T.H. Chan İctimai Səhiyyə Məktəbindən Tomotaka Ugai və Shuji Ogino, "(Bizim) təcili məqsədlərimiz erkən başlayan xərçəng epidemiyası barədə məlumatlılığı artırmaq və (bu) risk amillərinə məruz qalmanı azaltmaq olmalıdır."

Bu cari məqalədə xərçəng skrininqlərindəki artımın xərçənglərin daha erkən aşkarlanmasına töhfə verdiyi, bəzi erkən başlayan xərçənglərin rastgəlmə tezliyində isə həqiqi artım da görüldüyü bildirildi.

Bu tədqiqatda Ugai, Ogino və həmkarları ədəbiyyat icmalı ilə 2002 – 2012-ci illər arasında 44 ölkədə 20 ilə 49 yaş arasındakı yetkinlərdə 14 xərçəng növünün rastgəlmə tezliyindəki meylləri xəritələşdirdilər.

Tədqiqatçılar 1990-cı illərdən bəri süd vəzi, kolorektum, endometrium (uşaqlıq), ezofagus (qida borusu), qaraciyərdənkənar öd axarı, öd kisəsi, baş-boyun, böyrək, qaraciyər, hematoloji, mədəaltı vəzi, prostat, mədə və tiroiddə erkən başlayan xərçəng tezliyinin bütün dünyada artdığını müəyyən etdilər.

Məsələn, 2002-2012-ci illərdə ABŞ-a baxdıqda böyrək xərçəngi üçün orta illik dəyişmə faizi qadınlarda 3,6%, kişilərdə 4,1%, çoxsaylı mieloma üçün isə qadınlarda 2%, kişilərdə 3% idi.

Tədqiqatçılar "ayrı-ayrı məruzqalmaların konkret təsirlərinin əsasən məlum olmadığını" qəbul etsələr də bu ümumi meyl erkən həyatda və gənc yetkinlikdə risk amillərinə məruz qalmanın artmasını əks etdirə bilər.

20-ci əsrin ortalarından bəri qidalanma, yuxu, siqaret, piylənmə, tip 2 diabet və ətraf mühit amillərinə məruz qalmada mühüm dəyişikliklər baş vermişdir – tədqiqatçılar bunların hamısının erkən başlayan xərçənglərin tezliyini artırmaq baxımından bağırsaq mikrobiomuna təsir edə və ya genlərimizlə qarşılıqlı təsirə girə biləcəyini söyləyirlər. Məsələn, piylənmə, siqaret və alkoqol mədəaltı vəzi xərçəngi üçün müəyyən edilmiş risk amilləridir və erkən başlayan xəstəlik riski ilə də əlaqəlidir.

Nəticə olaraq xərçəng çoxamilli xəstəlikdir və risk amili kimi genetikanın, eləcə də erkən diaqnoz üçün skrininqin əhəmiyyətini bilirik. Lakin bu məqalə erkən başlayan xərçənglərin artmasını əhəmiyyətli dərəcədə yavaşlada biləcək dəyişdirilə bilən həyat tərzi vərdişlərinin əhəmiyyətini üzə çıxarır. Qidalanma və məşq kimi dəyişdirilə bilən amillər bu xərçənglərin yükünü azalda bilsə də belə dəyişikliklərin tətbiqi adətən çətindir. Həmçinin alkoqol, piylənmə, fiziki aktivlik və gec yaşda uşaq sahibi olmaq kimi amillərin xərçəng riskinə təsirini anlamaq üçün daha çox tədqiqat lazımdır, amma hazırda həm fərdi, həm də ictimai sağlamlıq faydaları üçün bu risk amillərinə diqqət yetirməyə kifayət qədər əsas var.