FAPI PET nədir? Xərçəng hüceyrəsini hədəfləyən yeni nəsil görüntüləmə

FAPI PET nədir?

FAPI PET xərçəng hüceyrələrini aşkarlamaq üçün fibroblast aktivləşmə zülalını (FAP) hədəfləyən yeni nəsil onkoloji görüntüləmədir.

Fibroblast aktivləşmə zülalı (FAP) xərçənglə əlaqəli fibroblast hüceyrələrində həddindən artıq istehsal olunan molekuldur. Bu molekulları hədəfləyən radioaktiv FAP inhibitorları (FAPI-lər) PET izləyicisi kimi istifadə edilir; beləliklə, şişlər demək olar ki, hüceyrə ölçüsündə görüntülənə bilir.

Şəklin izahı: Radioaktiv marker kimi hazırlanmış FAPI pasiyentə damardan verildikdən sonra şiş mikromühitində çoxlu miqdarda olan xərçənglə əlaqəli fibroblastlar tərəfindən tutulur. Bu da şişin görüntülənməsinə imkan verir.

Fibroblast aktivləşmə zülalı (FAP) bəzi şişlərdə çoxlu miqdarda olur. Xüsusilə süd vəzi, kolon və mədəaltı vəzi xərçəngləri güclü və sıx şiş mikromühitinə malikdir; bu, ümumi şiş kütləsinin % 90-nın stromal (xərçəng olmayan birləşdirici toxuma) hüceyrələrindən ibarət ola bilməsi deməkdir.

Fibroblast adlanan birləşdirici toxuma hüceyrələri bütün bədəndə hər yerdə olsa da, xərçənglə əlaqəli fibroblastlar şiş mikromühitində yerləşir və FAP ifraz etməsi baxımından normal bədən fibroblastlarından fərqlənir. Bu elmi kəşfdən çıxış edərək FAP inhibitorları (FAPI-lər) artıq xərçəng dərmanları kimi hazırlanıb.

FAP-a xas bu inhibitor (basqılayıcı) xinolin əsaslı hazırlanmış molekuldur və FAP istehsal edən xərçənglə əlaqəli fibroblastları hədəfləyərək onkoloji görüntüləmə markeri kimi çox ümidverici hesab edilib.

FAPI-lərin təkcə görüntüləmə üçün deyil, həm də müalicə agentləri kimi istifadə edilə biləcəyi düşünülür.

Yaxşı xərçəng müalicəsinin ən vacib şərti xərçəngi ən yaxşı şəkildə görüntüləməkdir

Tibbdə X-Ray adlandırdığımız klassik rentgenlərlə şişləri kifayət qədər böyük ölçüyə (məsələn, 3-5 cm) çatmadan görüntüləmək mümkün deyil. Kompüter tomoqrafiyasının (BT) və sonra maqnit-rezonans görüntüləmənin (MRG) tibbdə istifadəyə başlaması ilə daha kiçik ölçüdə (məsələn, 1 cm, hətta 0.5 cm) şişləri aşkarlamaq mümkün oldu. Bu inkişafın ardınca PET-BT və PET-MR kimi füzyon (birləşdirilmiş) görüntüləmələrlə şişlərin həm ölçülərini, həm də metabolik baxımdan nə qədər aktiv olduğunu müəyyən etməyə başladıq; yəni həm anatomik, həm funksional görüntüləmə. Bu baxımdan PET görüntüləmələr ən qabaqcıl onkoloji görüntüləmələrdir.

PET ilə xərçəng görüntüləməsini daha da inkişaf etdirmək səyləri

PET (Pozitron Emissiya Tomoqrafiyası) molekulyar hədəflərə yönəlmiş nüvə görüntüləmə növüdür. PET müayinəsi ilə orqanizmdə hüceyrələrin istifadə etdiyi müəyyən molekullar hədəflənir. Məsələn, bütün hüceyrələr qlükoza (şəkər) istehlak edir; xərçəng hüceyrələrinin metabolizmi daha sürətli olduğu üçün onlar şəkəri də daha çox istifadə edir. Ən geniş istifadə olunan FDG PET-BT-də nüvə üsulu ilə işarələnmiş (radioaktiv) şəkər molekulları işlədilir və beləliklə, şəkəri daha çox istehlak edən hüceyrələr görüntülənir. Hazırda bir çox xərçəngin diaqnozu və müalicəsində FDG PET-BT bizə çox dəyərli məlumat verir və istiqamət göstərir. Bununla belə, FDG PET görüntüləmənin bəzi zəif tərəfləri də var.

FDG PET ilə qlükozanı çox istifadə edən beyin, ürək və qaraciyər kimi orqanlarda fizioloji (təbii) aktivlik tutulması müşahidə olunur. Buna görə xərçəng hüceyrələrini normal hüceyrələrdən daha yaxşı ayırmaq üçün yeni molekulyar hədəflər axtarılmağa başlanıb.

FAPI PET üsulunda isə xərçəng hüceyrələrini hədəfləmək üçün radioaktiv işarələnmiş şəkər əvəzinə xərçənglə əlaqəli fibroblastların istehsal etdiyi FAP-ı hədəfləyən FAPI istifadə olunur.

Aşağıda FDG PET və FAPI PET fərqlərini görmək olar:

Şəklin izahı: FAPI PET klassik FDG PET-in yetərsiz qaldığı xərçəng növlərində xüsusilə faydalı ola bilər. Məsələn, şiş mikromühitinin ön planda olduğu bəzi xərçəng növlərində FAPI PET ilə şişlərin daha yaxşı görüntüləndiyi yuxarıda göstərilib. Yuxarıda da göründüyü kimi mədə, mədəaltı vəzi, qaraciyər və yumurtalıq xərçəngində FAPI PET daha yaxşı görüntüləmə təmin edir.

FAPI PET görüntüləməsi üçün FDG PET-də olduğu kimi ac qalmaq lazım deyil, həmçinin diabetli pasiyentlərdə FDG PET-dən əvvəl tələb olunan qan şəkəri ilə bağlı tənzimləmələr FAPI PET müayinəsi üçün lazım deyil. Əlavə olaraq FDG PET çəkilişi üçün inyeksiyadan sonra 60 dəqiqə gözləmək tələb olunsa da, FAPI PET ilə onuncu dəqiqədən görüntüləmə aparıla bilər.

Təkcə görüntüləmə deyil, həm də müalicə: teranostik

FAPI-nin ən vacib xüsusiyyəti teranostik (həm diaqnostik, həm müalicəvi) agent olmasıdır. FAPI 68Ga ilə sintez edilərək PET görüntüləməsi aparıla bilər (68Ga-FAPI PET/CT), 90Y (ittrium), 177Lu (lütesium) kimi müalicəvi xüsusiyyətli radioizotoplarla sintez edilərək isə atom müalicəsi (90Y-FAPI, 177Lu-FAPI) məqsədilə istifadə edilə bilir.