Faqositoz nəzəriyyəsi 1882 – Faqositoz və immunitet

Bədənimizdə bizi müxtəlif xəstəliklərdən qoruyan son dərəcə mürəkkəb immun sistemi var. Rus bioloq Ilya Mechnikov dəniz ulduzu sürfələri ilə apardığı işlər nəticəsində bu sistemin bir komponentinin necə işlədiyini kəşf edən ilk şəxs oldu.

1882-ci ildə sürfənin bədəninə yerləşdirdiyi tikanın üzərinə hərəkət edən müəyyən hüceyrələri müşahidə etdi. Bu hüceyrələri tezliklə "uducu" mənasını verən yunanca "phagein" sözündən yaranan faqosit (udan hüceyrə) adı veriləcək hüceyrələr olaraq təsvir etdi. Bu hüceyrələr normal həzm proseslərinin bir hissəsi kimi daha kiçik hissəcikləri udan və məhv edən təkhüceyrəli canlılar kimi hərəkət edirdilər. 

• Daha sonra su birələrinin qabıqlarını araşdıran Mechnikov bu canlıların hərəkətli faqositlərinin bədənlərindəki göbələk sporlarını məhv etdiyini kəşf etdi. 
• Həmçinin məməlilərin faqositinin qarayara bakteriyasını udaraq məhv etdiyini müşahidə etdi. 

Mechnikov faqositlərin bakteriyalar kimi müdaxilə edən orqanizmlərə qarşı mühüm müdafiə mexanizmi olduğunu və prosesin ehtimal ki, amöb kimi təkhüceyrəli canlıların sadə həzm proseslərindən təkamül etdiyini irəli sürdü. Mechnikov bədəndəki faqositlərin davranışını infeksiya ilə döyüşən orduya bənzətdi.

Mechnikovun dövründə bir çox alim adətən bu cür hüceyrələrin əslində patogenləri məhv etmək əvəzinə onların bədəndə yayılmasına xidmət etdiyini irəli sürürdü. Bu cür geniş yayılmış nəzəriyyələrə görə faqositoz müdafiə mexanizminə qarşı müqavimət göstərdilər. Lakin Mechnikov 1908-ci ildə Nobel mükafatı qazandı. 

Bu gün Mechnikovun araşdırdığı faqositlərin böyük ehtimalla monositlər və neytrofillər olduğunu bilirik. Bu hüceyrələr sümük iliyində istehsal olunan immun sisteminin bir hissəsi olan leykositlərin (ağ qan hüceyrələrinin) yalnız iki növüdür. İnfeksiya zamanı kimyəvi siqnallar faqositləri yoluxmuş bölgələrə cəlb edir. Faqositlər bədənimizin hər gün ölən və ya ölməkdə olan hüceyrələrdən təmizlənməsində də rol oynayır. Qandakı leykosit sayı infeksiyanın olduğu müəyyən xəstəliklərin göstəricisi ola bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: Faqosit olan neytrofilin (sarı rəngə boyanmış) çubuqşəkilli qarayara bakteriyalarını (narıncı) udarkən çəkilmiş skanedici elektron mikroqrafları. Neytrofillər qanda ən çox olan ağ qan hüceyrələridir və bədənin mikroblara qarşı ilk müdafiə xəttidir. Sağdakı şəxs Ilya Ilyich Mechnikovdur

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Ilya Ilyich Mechnikov (1845–1916)

• Əvvəlki mövzu: Kochun vərəm dərsi 1882 – Bakterial xəstəlik
• Sonrakı mövzu: Tibbi sığorta 1883 – Tibbi xərclərdən qorunma