Hava çirkliliyi və süd vəzi xərçəngi riski – Evdə və iş yerində məruz qalma
Bu məqalədə
Evləri və iş yerləri incə hissəcikli hava çirkliliyinin daha yüksək olduğu yerlərdə yerləşən qadınların daha az çirklənmiş bölgələrdəki qadınlarla müqayisədə süd vəzi xərçənginə tutulma riskinin daha yüksək olduğu aşkar edildi.
Avropa Tibbi Onkologiya Cəmiyyətinin (ESMO) 2023 Konqresində Dr. Béatrice Fervers və həmkarlarının təqdim etdiyi tədqiqatda həm evdə, həm də iş yerində hava çirkliliyinə məruz qalmanın süd vəzi xərçəngi riskinə təsiri araşdırıldı.
Tədqiqatın məlumatları evdə və iş yerində incə hissəcikli hava çirkliliyinə uzunmüddətli məruz qalma ilə süd vəzi xərçəngi riski arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli əlaqə göstərdi. Bu nəticələr əvvəllər qadınların yaşadığı yerlərdə incə hissəciklərə məruz qalmanı araşdıraraq süd vəzi xərçəngi riskinə cüzi və ya heç bir təsir olmadığı qənaətinə gələn tədqiqatlarla ziddiyyət təşkil edir və yeni kəşf kimi önə çıxır. .
Tədqiqatın təfərrüatları
Tədqiqatda 1990-cı ildən 2011-ci ilədək süd vəzi xərçəngi olan 2419 qadının ev və iş yerində çirkliliyə məruz qalması süd vəzi xərçəngi olmayan 2984 qadınla müqayisə edildi.
Nəticələr incə hissəcikli (PM2.5, diametri 2.5 µm olan hissəcikli maddə) hava çirkliliyinə məruz qalma səviyyəsinin hər 10 µg/m³ artımında süd vəzi xərçəngi riskinin 28% artdığını göstərdi.
Bu, Avropanın kənd və şəhər bölgələrində adətən müşahidə edilən PM2.5 hissəcik konsentrasiyası fərqinə təxminən bərabərdir.
Bundan əlavə, iri hissəcikli hava çirkliliyinə (PM10 və azot dioksidə) yüksək səviyyədə məruz qalan qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskində daha kiçik artımlar qeydə alındı. Bu cümlə hava çirkliliyində müxtəlif ölçülü hissəciklərin (PM2.5 və PM10) və azot dioksid (NO2) kimi qazların süd vəzi xərçəngi riskinə fərqli təsir göstərdiyini bildirir. PM2.5 hissəciklərinin, yəni diametri 2.5 mikrometr və daha kiçik olan hissəciklərin qadınlarda süd vəzi xərçəngi riskini əhəmiyyətli artırdığını; buna qarşılıq PM10 hissəciklərinin (diametri 10 mikrometr və daha kiçik hissəciklər) və azot dioksid qazının daha kiçik risk artımı ilə əlaqəli olduğunu ifadə edir.
Dr. Fervers və həmkarları süd vəzi xərçəngi riskinə təsirlər barədə tam mənzərə əldə etmək üçün indi işə gedib-gəlmə zamanı çirkliliyə məruz qalmanın təsirlərini araşdırmağı planlaşdırırlar.
Hava çirkliliyi hissəciklərinin süd vəzi toxumasına dərin təsirləri
Bu çox kiçik hissəciklər ağciyərlərin dərinliyinə nüfuz edə və qan dövranına keçərək oradan süd vəzi və digər toxumalara sorula bilər. Hava çirkliliyinin süd vəzi toxumasının quruluşunu dəyişdirə biləcəyinə dair artıq sübutlar var [Niehoff və həmkarlarının Süd Vəzi Xərçəngi Tədqiqatı, Kotake və həmkarlarının isə Ətraf Mühit Elmi və Çirklilik Tədqiqatı jurnalında dərc etdiyi məqalələr]. Əvvəldən mutasiyaları olan süd vəzi toxuması hüceyrələrinin şişin təşviqini sürətləndirib-sürətləndirmədiyini və bunun mümkün iltihabi proseslər vasitəsilə – siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçəngi barədə müşahidələrimizə bənzər şəkildə – baş verib-vermədiyini yoxlamaq vacib olacaq.
ƏLAQƏLİ MÖVZULAR
Hava çirkliliyinə töhfə verən və mikroplastik hissəciklərlə oxşar ölçüyə malik kiçik hissəciklərin ətraf mühitə necə qarışdığını hələ tam anlamırıq; bu hissəciklərin xərçəngi başlatmaq potensialı böyük narahatlıq yaradır. Bu kiçik hava çirkliliyi hissəciklərinin süd vəzi şişlərinin aqressivliyinə və irəliləməsinə necə təsir etdiyini araşdıran laboratoriya tədqiqatlarının təcili aparılması lazımdır.
PM2.5 hissəciklərinə məruz qalma ilə xərçəng arasındakı əlaqəyə dair artıq güclü epidemioloji və bioloji sübutlar var və çirkliliyi azaltmaqla xərçənglərin qarşısını almaq üçün yaxşı klinik və iqtisadi səbəblər mövcuddur.
Hava çirkliliyi necə ölçülür?
Hava çirkliliyi atmosferdə müxtəlif çirkləndiricilərin konsentrasiyasını ölçməklə qiymətləndirilir. Bu yazıda bəhs edilən tədqiqatda hava çirkliliyi iki əsas hissəcik ölçüsü ilə ölçülüb: PM2.5 və PM10.
PM2.5 diametri 2.5 mikrometr (µm) və ya daha kiçik olan incə hissəciklərdir; PM10 isə diametri 10 mikrometr və ya daha kiçik olan iri hissəcikləri bildirir. Həmçinin hava çirkliliyinin digər göstəricisi kimi azot dioksid (NO2) səviyyələri də nəzərə alınıb.
Ölçmələr kubmetr başına mikroqramla hissəcik konsentrasiyası (µg/m³) kimi ifadə olunur.
PM2.5 hissəcikləri insan saçının diametrindən təxminən 30 dəfə incədir. PM2.5 çirkliliyinə səbəb olan əsas mənbələr bunlardır:
Qalıq yanacaqların yandırılması:
- Motorlu nəqliyyat vasitələri: Dizel və benzinlə işləyən avtomobillər, yük maşınları və avtobuslar.
- Enerji istehsalı: Elektrik stansiyalarında kömür və ya təbii qaz kimi qalıq yanacaqların yandırılması.
- Məişət isitmə sistemləri: Kömür, odun və ya təbii qazla evlərin isidilməsi.
Sənaye fəaliyyəti:
- Fabriklər və istehsalat müəssisələri: İstehsal proseslərində yaranan emissiyalar.
- Tikinti sahələri: Tikinti və söküntü işləri zamanı yaranan toz.
Kənd təsərrüfatı fəaliyyəti:
- Əkin sahələrindən qalxan toz.
- Gübrələmə və pestisid istifadəsi.
Təbii mənbələr:
- Vulkan fəaliyyəti və meşə yanğınları kimi təbii hadisələr.
- Səhralardan əsən küləklərin gətirdiyi toz.
Ev daxilindəki mənbələr:
- Tütün tüstüsü, yemək bişirmək, şam və ya odun yandırmaq kimi evdaxili fəaliyyətlər.
PM2.5 hissəcikləri nəfəsalma yolu ilə ağciyərlərin dərinliyinə çata və oradan qan dövranına keçə bilər. Buna görə insan sağlamlığına ciddi təsir göstərə, tənəffüs yolu xəstəlikləri, ürək xəstəlikləri və hətta xərçəng kimi müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilərlər. Bu hissəciklərin azaldılması üçün emissiya mənbələrini nəzarət altına almaq və hava keyfiyyəti qaydalarını tətbiq etmək vacibdir.
Çirklilik ölçmələri adətən ətraf mühit monitorinq stansiyaları tərəfindən aparılır və bu məlumatlar hava keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində və epidemioloji tədqiqatlarda istifadə olunur.
Dünyada havası ən çirkli və ən təmiz bölgələr haradadır?
Hava çirkliliyi adətən sənayeləşmiş və əhali sıxlığı yüksək şəhərlərdə, nəqliyyatın sıx olduğu və şəhərsalmanın nizamsız aparıldığı bölgələrdə daha çox olur.
Dünyanın havası ən çirkli şəhərləri adətən Cənubi və Şərqi Asiyada yerləşir. Məsələn, Hindistan, Pakistan və Çindəki bəzi şəhərlər dünyada ən yüksək hava çirkliliyi səviyyələrinə malik ola bilər.
Hava keyfiyyəti ən təmiz olan şəhərlər adətən sənaye fəaliyyəti az, hava keyfiyyəti qaydaları əhatəli və yaşıllıq sahələri geniş yerlərdir. Skandinaviya ölkələri, Yeni Zelandiya və Kanadanın bəzi şəhərləri çox vaxt aşağı hava çirkliliyi səviyyəsinə malik şəhərlər kimi göstərilir.
Dünyada bir çox hava keyfiyyəti monitorinq şəbəkəsinin və ətraf mühiti mühafizə agentliyinin müntəzəm dərc etdiyi hesabatlardan aktual hava keyfiyyəti indekslərinə və çirklilik ölçmələrinə baxmaq olar.
PM2.5 hissəciklərinin süd vəzi xərçəngi də daxil olmaqla müxtəlif şiş növləri ilə əlaqəsi nəzərə alındıqda havadakı səviyyəsini Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi həddə endirmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Tədqiqatçılar bu mühüm dəyişikliyin yalnız Avropada deyil, çirklilik səviyyələrinin böyük fərq göstərdiyi bütün dünyada baş verməsi üçün məsuliyyət daşıdıqlarını vurğulayırlar.
Nəticə
Hava çirkliliyinin insan sağlamlığına zərərləri artıq aydın elmi sübutlarla ortaya qoyulub. Bu amil indi sağlamlıqla bağlı ictimai siyasətdə nəzərə alınmalıdır. Elmi sübut yaratmaqla işin bitmədiyini və müsbət dəyişikliklərin bir gecədə baş verməyəcəyini bilirik, lakin düzgün istiqamətdə irəliləməliyik.
Mənbələr
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.