Həzm sistemi xərçəngləri dünyada 2 dəfə artıb – Səbəb qeyri-sağlam qidalanmadır

Yeni araşdırma dünyada hər 5 yeni mədə-bağırsaq (GİS) xərçənginin 1-dən çoxunun qeyri-sağlam qidalanma ilə əlaqəli olduğunu göstərib.

Çinin Huazhong Elm və Texnologiya Universitetinin Tongji Tibb Fakültəsi, İctimai Sağlamlıq Məktəbinin Epidemiologiya və Biostatistika bölməsindən Dr. Li Liu və qrupu 2024 noyabrında Gastroenterology jurnalında dərc etdikləri işdə çox işlənmiş ət (ən böyük amil), az meyvə və tam taxıl qəbulunu əsas qidalanma riskləri sayıb. 1990-dan 2018-ə qidalanma ilə əlaqəli GİS xərçəngləri iki dəfə artıb.

Dr. Liu “Qeyri-sağlam qidalara vergi və qidalı seçimlərə subsidiya kimi siyasətlər vərdişləri dəyişərək xərçəng riskini azalda bilər” deyib.

Qidalanma ilə həzm sistemi xərçənglərinin əlaqəsi

Qrup 1990-2018 dövründə 184 ölkədə 6 əsas GİS növünü (kolorektal, qaraciyər, qida borusu, pankreas, öd kisəsi və öd yolları) öyrənib. Son 30 ildə yaşa standartlaşdırılmış qaraciyər, pankreas və kolorektal insidans (illik yeni hadisə) əhəmiyyətli artıb.

Araşdırmada enerji qəbulu və piylənmədən asılı olmayaraq pəhriz təsirini müəyyən etmək üçün müqayisəli risk modeli istifadə edilib. Çox işlənmiş ət, az meyvə və tam taxıl 2018-də qidalanmaya bağlı GİS xərçənglərinin 66,51%-inə səbəb olub. 2018-də dünyada orta işlənmiş ət gündə 17 qram, Cənubi Asiyada isə 3 qram olub.

Həmçinin pəhrizə bağlı insidans inkişaf, gəlir və doğum göstəricilərini əhatə edən Sosiodemoqrafik İndekslə (SDİ) müsbət əlaqəli olub:

Ən yüksək tezlik Mərkəzi və Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya, Latın Amerikası və Karib, yüksək gəlirli ölkələrdə görülüb.

Nəticələr regional siyasətlərin qidalanmaya müdaxiləyə yönəlməli olduğunu göstərir.

Diqqətçəkən məlumatlar

• 2018-də bütün GİS hadisələrinin 21,5%-i (etimad intervalı [GA]: 19,1%-24,5%) qeyri-sağlam qidalanma ilə əlaqəli olub. 1990-da 22,4% (GA: 19,7%-25,6%) olub; yəni 30 il nisbətən sabit qalıb.
• Mütləq hallar 1990-da 580.862 (GA: 510.658-664.076), 2018-də 1.039.877 (GA: 923.482-1.187.244) olub.
• 2018-də əsas qidalanma riskləri:
  • Çox işlənmiş ət (5,9%; GA: 4,2%-7,9%)
  • Az meyvə (4,8%; GA: 3,8%-5,9%)
  • Az tam taxıl (3,6%; GA: 2,8%-5,1%)
  • 1990-la fərq: 1990-da üçüncü amil az nişastasız tərəvəz idi; yerini az tam taxıl alıb.

Dr. Liu “Qidalanma və GİS əlaqəsi məlumdur, lakin əlaqəli hadisələrin son onilliklərdə iki dəfə artması gözlənilməz idi” deyib.

Liu artımı əsasən dünya əhalisinin çoxalması və yaşlanması ilə izah edib. “Yaşlanma qaçılmaz olsa da, dəyişdirilə bilən davranışlara, xüsusilə hədəfli qidalanma müdaxilələrinə yönələrək GİS yükünü azalda bilərik” deyə əlavə edib.

Qidalanma: dəyişdirilə bilən risk

Mexanizmlər tam aydın olmasa da, qidalanmanın bağırsaq mikrobiomunu dəyişərək xərçəngi təşviq edə biləcəyinə dair mühüm sübut var.

Regional fərqlər və müdaxilə prioritetləri

Araşdırmaya görə Mərkəzi və Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya, Latın Amerikası və Karib, yüksək gəlirli ölkələr 2018-də ən yüksək pəhrizə bağlı GİS yükünü daşıyan bölgələr olub. Yükün əsasən işlənmiş ət istehlakının artması ilə əlaqəli olduğu görülüb.

• 1990-da ən yüksək əlaqəli GİS tezliyi Mərkəzi və Şərqi Avropa ilə Mərkəzi Asiyada olub (31,6%; GA: 27,0%-37,4%).
• 2018-də də ən yüksək bu bölgələr olub (31,6%; GA: 27,3%-36,5%).

Tədqiqatçılar yüksək SDİ (Sosiodemoqrafik İndeks) səviyyəli ölkələrdə, daha təhsilli və şəhərdə yaşayan şəxslərdə qidalanmaya bağlı GİS xərçəngi yükünün yüksək olduğunu bildiriblər. Əsas səbəb bu ölkələrdə işlənmiş ət istehlakının daha geniş yayılmasıdır.

Qrup pəhrizlə əlaqəni təsdiqləsə də, bu xərçəngləri necə tətiklədiyini anlamaq üçün daha çox fundamental araşdırma lazım olduğunu vurğulayıb.

Nəticə: təcili ictimai sağlamlıq müdaxiləsi lazımdır!

Nəticələr GİS riskini azaltmaq üçün daha fəal siyasətə təcili ehtiyacı göstərir.

Qidalanma dəyişdirilə bilən riskdir və yaxşılaşdırma potensialı böyükdür. İşlənmiş əti azaltmaq, meyvə və tam taxılı artırmaq strategiyalarına önəm verməliyik.