İbn Nəfis və ağciyər qan dövranı 1242 – Əvvəlkilərlə zidd olsa da, dürüst araşdırmalara güvən

Ağciyər qan dövranını düzgün təsvir edən ilk şəxs Suriyanın Dəməşq şəhəri yaxınlığında doğulmuş və Misirin Qahirə şəhərində çalışmış müsəlman həkim İbn ən-Nəfis kimi tanınır. Pulmonar qan dövranı ürəklə ağciyərlər arasındakı qan yolunu bildirir. Xüsusilə oksigeni azalmış qan ürəyin sağ mədəciyindən ağciyərlərə gedən ağciyər arteriyalarına keçərək ürəyi tərk edir. Qan ağciyərlərdə oksigenləndikdən sonra ağciyər venalarından keçərək ürəyin sol qulaqcığına qayıdır, sonra şah damarına və bədənin qalan hissəsinə vurulmazdan əvvəl sol mədəciyə keçir.

İbn Nəfis əvvəlki həkimlərin oturuşmuş fikirlərinə güvənməməkdə qərarlı idi və 1242 tarixli traktatında, İbn Sinanın Qanunundakı "Anatomiyaya şərh" yazısında belə yazırdı: "Hər orqanın istifadəsini müəyyən edərkən fikirlərimizin əvvəlkilərin fikirlərinə uyğun olub-olmadığını nəzərə almadan mütləq təsdiqlənmiş müayinələrə və dürüst araşdırmalara güvənəcəyik." Məsələn, qanın ürək divarındakı görünməz məsamələrdən ürəyin bir tərəfindən digərinə keçdiyinə inanan yunan həkimi Galen və iranlı həkim İbn Sinanın hakim müdrikliyini rədd etdi. İbn Nəfis məsamələrin olmadığını bilirdi. Bunun əvəzinə belə yazırdı: "Sağ mədəcikdən gələn qan vena arteriosa-dan (ağciyər arteriyası) ağciyərlərə axmalı, maddələrindən ayrılmalı, orada hava ilə qarışmalı, ürəyin sol kamerasına çatmaq üçün arteria venosa-dan (ağciyər venası) keçməli və orada həyati ruhu yaratmalıdır." İbn Nəfisin radikal müşahidəsi 29 yaşında yarandı və təxminən 1628-ci ildə ingilis həkim William Harvey bütün bədəndə davamlı qan dövranı haqqında tam nəzəriyyəsini dərc edəndə təəccüblü şəkildə İbn Nəfisi geridə qoymadı.

İbn Nəfis həmçinin cərrahiyyə və digər tibbi üsulları müzakirə edən 80 cildlik tibbi ensiklopediya The Comprehensive Book on Medicine (Tibb haqqında hərtərəfli kitab) üçün 300 cildlik qeydlər yazıb.

Yazıdakı şəklin izahı: İbn Nəfis ürəklə ağciyərlər arasındakı ağciyər qan dövranını izah edib. Şəkildə ürəyin yuxarı hissəsində görünən ağciyər arteriyaları və venaları üfüqi olaraq sola və sağa şaxələnərək ağciyərlərə doğru gedir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Əbu Əli əl-Hüseyn ibn Abdullah İbn Sina (Avicenna) (980– 1037), Əlaəddin Əbülhəsən Əli ibn Əbülhəzm əl-Qüreyşi əd-Dəməşqi (İbn ən-Nəfis kimi tanınır; 1213–1288), William Harvey (1578–1657)

• Əvvəlki mövzu: Bərbər dirəyi 1210 – Bərbər-cərrahları unutmayın
• Növbəti mövzu: Eynək 1284 – Bir vaxtlar vəsiyyətnamələrə düşəcək qədər bahalı idi