Galen yazıları 190 – Təbabət üzərində 1000 illik hökmranlıq

Altı əsr əvvəl yaşamış Hippokratdan başqa (baxın giriş "Hippokrat andı"), Galen-dən daha uzun müddət Qərb təbabətinin yoluna yəqin ki, başqa heç bir yunan həkimi təsir etməyib. MS 2-ci əsrdə, Roma imperiyasının zirvəsində doğulmuş Galen-in tibbi biliyi, anatomik tədqiqatları və böyük yazı toplusu min ildən çox varislərinə hökmranlıq edib. Hesabatlara görə diktələrinə çatmaq üçün bəzən 20 katib işlədib! Həmçinin heyvan disseksiyaları (hissələrə ayırıb araşdırma) orqan sistemləri haqqında yeni anlayışlara yol açıb.

İndiki Türkiyənin qərb sahilində doğulub, Romaya köçməzdən əvvəl çox səyahət edib. İnsan disseksiyası qanunsuz olduğundan geniş anatomik araşdırması donuzlara, itlərə və meymunlara ("Barbary meymunları") əsaslanırdı. Canlı viviseksiyalar (canlı heyvanın təcrübə məqsədilə əməliyyatı) sayəsində beynin bədəndəki əzələ hərəkətlərini idarə etdiyini göstərmək üçün müxtəlif sinirləri kəsə bilib. Qırtlaq siniri kəsildikdən sonra səs itkisi aydınlaşıb. Böyrəklərin sidik yaratdığını göstərmək üçün sidik axarlarını bağlayıb və böyrəkdə şişmə müşahidə edib. Qladiatorların həkimi kimi insan anatomiyası haqqında daha çox öyrənmək üçün dəhşətli yaralara baxıb. Nəhayət, digərləri ilə yanaşı Roma imperatoru Marcus Aurelius-un həkimi olub.

Əlbəttə, Galen-in bütün tibbi tapıntıları və nəzəriyyələri etibarlı deyildi. Hippokratın xəstəliyin dörd ifrazatın (mayenin) (qan, qara öd, sarı öd və bəlğəm) tarazlığının pozulmasının nəticəsi olması fikirlərini qiymətləndirdikdən sonra hər ifrazatdakı tarazsızlığın insan temperamentinə uyğun gəldiyini irəli sürmək üçün anlayışları genişləndirib (məsələn, bol qara öd melanxolik şəxsiyyətə uyğun gəlirdi). Həmçinin yanlış şəkildə venoz (çirkli) qanın qaraciyər tərəfindən yaradılıb vurulduğunu, arterial (təmiz) qanın ürəkdən qaynaqlandığını və qanın ürəyin sol və sağ tərəfindən görünməz məsamələrdən keçdiyinə inandığını irəli sürüb.

Galen üçün fəlsəfə hər həkimin təhsilinin vacib tərkib hissəsi idi. Roma imperiyası dağıldıqdan sonra yazıları və fikirləri ərəb dünyasına, sonra Avropanın orta əsrlərinə və sonrasına daşındıqca təsiri davam edib.

Yazıdakı şəklin izahı: Qladiatorların yaraları Galen-ə əzələlərin və daxili orqanların anatomiyası haqqında mühüm məlumat verib. Pollice Verso (1872), fransız rəssam Jean-Léon Gérôme (1824–1904).

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Perqamonlu Galen (129–199)

• Əvvəlki mövzu: De Materia Medica MS 70 – Dərman hazırlama və paylama sənətinin ilk nümunələri
• Növbəti mövzu: Əl-Razinin hərtərəfli kitabı 900 – Tibb tarixinin ən mühüm körpülərindən