De Materia Medica MS 70 – Dərman hazırlama və paylama sənətinin ilk nümunələri

Antik dövrün ən vacib farmakologiya kitablarından biri

Min il ərzində əczaçılıq tarixi – tibbi dərmanları hazırlama və paylama sənəti – təbii mənbələrdən alınan dərmanların tədqiqini əhatə edən farmakoqnoziya (dərman elmi) tarixi ilə eyni olub. M.S. birinci əsrdə ordu cərrahı Pedanius Dioscorides bitkilər və digər təbii maddələr haqqında məlum bütün tibbi bilikləri 1.500 il oxunub tərcümə ediləcək əsərdə birləşdirmək üçün diqqətəlayiq axtarışa başladı. Ərəblər əvvəlcə İslam farmakologiyasının əsası olan və sonunda latınca yenidən köçürülən əsəri qoruyub köçürdülər.

Nero dövründə Romada çalışmış, indiki Türkiyə sərhədlərindəki bir yerdə doğulmuş yunan həkimi Dioscorides çox səyahət edib və beş cildlik De Materia Medica ("Tibbi mövzular haqqında", təxminən M.S. 70) əsərində qüsursuz rəsmlər yaradıb. İzahları praktik olub, pasiyentlərə tətbiq təlimatları ilə yanaşı hazırlanma üçün dozalar və reseptlər ehtiva edib. Tiryəkin ağrı üçün istifadəsini izah etməklə yanaşı, çətənə (kannabis, marixuana), nanə və qaragilə kimi bitkilərdən də bəhs edib. Müalicələri xoralar, yumru qurdlar, zəhərlərə antidotlar və daha çox şeylə əlaqəli olub.

Kimyaçı John Mann belə yazır: "Dioscorides-in bitki kitabının ən böyük uğuru və yeniliyi bitkiləri botanik ailələrinə görə deyil, farmakoloji xüsusiyyətlərinə görə sıralaması idi. Bitki ekstraktlarının çoxu şübhəsiz effektiv idi; məsələn, ağrını aradan qaldırmaq üçün işlədilən, tropan alkaloidləri (təbii yaranan azotlu üzvi molekullar) ehtiva edən batbat və mandraqora. Lakin baldırğan istifadəsi daha az inandırıcıdır, çünki "Bakirələrin döşlərinin böyüməsinə mane olur." inancında da yer alır. Digər xurafatlara malyariyanı müalicə etmək üçün taxtabitilərindən istifadə də daxil idi."

Müasir dövrdə həkimlərin adətən bitkilərdəki birləşmələrlə əlaqəli dərmanlar yazdığını unutmayın. Məsələn, aspirinin söyüd qabığında olan aktiv komponenti var və qızdırmanı, ağrını və iltihabı müalicə edir. Geniş yayılmış bağ çiçəyindən alınan digitalis (üskükotu) ürək döyüntüsünün sürətini idarə edə bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: Dioscorides-in De Materia Medica əsərinin (1224) ərəb dilinə tərcüməsindən səhifə.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Pedanius Dioscorides (M.Ö. 40–90)

• Əvvəlki mövzu: Abort MS 70 – Qədim tətbiq, yeni mübahisə
• Növbəti mövzu: Galen yazıları 190 – Təbabət üzərində 1000 illik hökmranlıq