İnkişaf etmiş ölkələrdə ömür müddəti artır, Türkiyə bunun harasındadır?

Əhali proqnozları asan deyil. Əhali üzrə mütəxəssislər insanların niyə və nə vaxt həyatını itirdikləri haqqında məlumatlardan istifadə edərək hələ yaşayanlar üçün ömür müddəti proqnozları verirlər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və bəzi qurumlar vaxtaşırı bir-birinə bənzər proqnozlar verirlər.
Yeni tədqiqata görə 2030-cu ildə cənubi koreyalılar ən uzun ömür müddətinə sahib olacaq

Əvvəllər Yaponiya, İsveçrə və Avstraliya kimi inkişaf etmiş, səhiyyə sistemləri oturuşmuş ölkələr əvvəldən istifadə olunan proqnoz üsullarına görə ən uzun ömür müddətlərinə sahib idilər. Lakin London Imperial College və ÜST tədqiqatçılarının 35 inkişaf etmiş ölkə üçün apardıqları, Lancet-də də dərc olunan və 21 müxtəlif statistik model istifadə etdikləri etibarlı tədqiqatın nəticələri çox təəccüblüdür.
2030-cu ildə qadın və kişi ömür müddətində ən böyük dəyişikliyin Cənubi Koreyada olacağı düşünülür
Cənubi Koreyada 2030-cu ildə doğulan qız uşağının 90 il yaşayacağı düşünülür, bu müddət 2010-cu ildə doğulan biri üçün 7 il qısa idi. Cənubi koreyalı kişilərin proqnozlaşdırılan ömrünün 84 olacağı düşünülür və bu, onları 18 ölkə içində sıçrayışla siyahının başına gətirir.
Cənubi Koreyanın dəyişməsi nəzərəçarpan səviyyədədir. Adambaşına milli gəliri 1960-cı illərdən 20 dəfədən çox artırdıqları halda, Amerika və Britaniya eyni dövrdə üçqat artırdılar. Bu iqtisadi qazanclar xalqların sağlamlıq vəziyyətinin də inkişafını təmin etdi. 1985-ci ildə cənubi koreyalı kişi və qadınların ömrü amerikalılardan 4 il qısa olsa da, 2010-cu ildə kişilər eyni müddətə çatdı, hətta qadınların ömrünün 3 il çox olduğu görüldü. Bunun əsas səbəbləri azalan uşaq ölümləri, infeksiyadan ölümlər və ürək-damar xəstəliklərinin sayıdır. Cənubi koreyalılar şəkər xəstəliyi, ürək xəstəliyi və xərçəng kimi müxtəlif xroniki xəstəliklərin rastgəlmə tezliyini artıran piylənməyədaha az məruz qalırlar. Həmçinin qadınlar arasında siqaretçəkmə nisbəti aşağıdır.
Digər ölkələrdəki irəliləyişlər də oxşar səbəblərə əsaslanır. Fransa və İsveçrədə qadınlarda piylənmə nisbəti nisbətən aşağıdır. 2030-cu ildə macar kişilərin daha az siqaret və alkoqol istehlakı sayəsində 2010-cu il ortalamalarından təxminən 7.5 il çox yaşayacaqları düşünülür. Yeni Zelandiya, Avstraliya və Kanadada körpə ölümləri və yol qəzalarından ölüm nisbətləri aşağıdır, eyni zamanda ürək xəstəlikləri və xərçəngin profilaktika və müalicəsində təsirli tədbirlər görülür.

Makedoniya və Serbiya kimi bəzi daha az inkişaf etmiş ölkələrdə orta ömür qısadır və gələcəkdə də böyük artım gözlənilmir. İsveç və Yaponiya isə artıq cədvəlin zirvəsində olduqları üçün kiçik artımlar müşahidə edə bilərlər.
ABŞ ömür müddəti gözləntilərini qarşılamır
Ən diqqətçəkən nəticələr Amerika üçün müşahidə edilir. ABŞ dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına sahibdir. Doğuşda orta ömür gözləntisi 2010-cu ildə kişilər üçün 77, qadınlar üçün 81 ildir. Amerikalıların ömür müddəti inkişaf etmiş ölkələr arasında ən aşağı səviyyədədir. Bunun əsas səbəbi amerikalıların bütün vətəndaşlar üçün keçərli, ədalətli və əhatəli səhiyyə müalicəsi sisteminə sahib olmaması və piylənmə nisbətinin çox yüksək olması ola bilər. Həmçinin ana və uşaq ölümlərində inkişaf səviyyələri ilə müqayisədə ən yüksək nisbətlərə sahibdirlər. Yüksək cinayət və qətl nisbətləri də ömrü qısaldan digər səbəblərdir.
Ölkəmizdə vəziyyət

Türkiyə Statistika Qurumunun (TÜİK) 2016-cı ildə açıqladığı məlumatlara görə doğuşda gözlənilən ömür müddəti Türkiyə üzrə ümumilikdə 78, kişilərdə 75,3 və qadınlarda 80,7 il gözlənilir.
Avropa İttifaqında (Aİ) ömür müddətinin ən uzun olduğu ölkələr sıralamasında Aralıq dənizi ölkələri öndədir. Siyahının zirvəsində orta ömrü 83,2 il olan İspaniya, sonra İtaliya yerləşir. Aralıq dənizi bölgəsinin qidalanma vərdişlərinin (Aralıq dənizi pəhrizi) bunda rol oynadığını düşünürük. Ölkəmizdə 15 il əvvəllə müqayisədə doğuşda gözlənilən orta ömür müddətində aydın artım nəzərə çarpır. Bu sevindirici irəliləyişin əsas səbəbləri səhiyyə xidmətinin keyfiyyətinin və yayılmasının artması, xroniki xəstəliklərin (ürək-damar, diabet və xərçəng kimi) daha yaxşı müalicəsi, azalan ana-körpə ölümləri kimi sıralana bilər.
Ölkəmizin qazandığı bu sürətin qarşıdakı dövrdə də davam etməsi ən böyük arzularımızdan biridir. Bununla yanaşı, ölkəmiz üçün bu irəliləyişin qarşısındakı potensial maneələr qərbləşən qidalanma forması, artan piylənmə nisbətləri və tütünlə mübarizənin zəifləməsi kimi görünür.
Tədqiqatlar gəlir səviyyəsi aşağı, lakin yaxşı səhiyyə sisteminə sahib ölkələrdəki ömür müddətinin zamanla ABŞ-dan çox olacağını proqnozlaşdırır. 2030-cu ildə doğulan çex kişi vətəndaş orta amerikalı qədər yaşaya biləcək; bu, meksikalı və xorvat qadınlar üçün də keçərlidir. Üstəlik amerikalıların proqnoz nəticələri yenidən tənzimlənməlidir. Trump ilə dəyişən yeni ABŞ rəhbərliyinin bu nisbətlərə necə təsir edəcəyini zamanla görəcəyik.
Genetika elmi sərhədləri zorlayır
Son illərdə genetika elmindəki irəliləyişlər “yaşlanmanın” qarşısını ala biləcək üsulların hazırlanmağa başlamasına imkan verib. Yaşlanmanın əsas səbəbi xromosomların ucunda yerləşən qoruyucu strukturların (telomerlərin) yaşla azalmasıdır. Eyni zamanda genlərdəki zədələr də yaşlanmanı tətikləyir. 2013-cü ildə hazırlanmış genom redaktəsi (düzənləmə) üsulu olan CRISPR/CAS9 ilə hüceyrələrin zədələnmiş genləri dəyişdirilə bilər. “Laboratoriya” tədqiqatları hələ davam edən və tam aydınlaşdırılmamış bu üsulun yaşlanmadan qaynaqlanan xəstəliklərin (osteoporoz, tip 2 diabet, göz xəstəlikləri, Alzheimer, xərçəng) müalicəsində istifadə edilə və insan ömrünün uzadıla biləcəyi proqnozlaşdırılır.
2000-ci illərə çatanda ölkənin orta ömrünün 90-ı aşması mümkünsüz sayılırdı. Bir çox inkişaf etmiş ölkə səhiyyə sistemlərindəki uğurları ilə 80-i aşmağı bacarıb. Hökumətlərin indiki vəzifəsi yetərli səhiyyə və sosial qayğı siyasətləri ilə insanların daha irəli yaşlara çatmasını təmin etməkdir.
Mənbələr
Future life expectancy in 35 industrialised countries: projections with a Bayesian model ensemble.
The LANCET, 21 February 2017
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.