İnsan soyunda qeydə alınmış ən qədim xərçəng: 1.7 milyon il
Bu məqalədə
2-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
İnsanlıq tarixinin ən qədim xərçəng hadisəsi: 1.7 milyon il əvvəl yaşamış əcdadımızın sümükləri bizə nə deyir?
Xərçəng deyəndə ağlımıza dərhal müasir dünyanın gətirdiyi yüklər gəlir: sənaye tüstü bacaları, GMO qidalar, kimyəvi maddələr... Çoxumuz xərçəngin “süni” xəstəlik olduğuna inanırıq. Lakin elm torpaqdan çıxan 1.7 milyon illik sümüklə bizə çox fərqli hekayə pıçıldayır.
Cənubi Afrikadakı mağarada tapılmış ayaq barmağı fosili xərçəngin müasir həyatın əlavə təsirindən daha çox, biologiyamızın dərinliklərində olan təkamül həqiqəti olduğunu sübut edib.
Əvvəllər sizinlə paylaşdığımız 76 milyon illik dinozavr fosilində xərçəng tapılıb yazısında xəstəliyin insanlıqdan əvvəlki köklərini araşdırmışdıq. İndi isə zaman maşınını insanlıq tarixinə yönəldirik.
Bu yazı yalnız qədim sümüyün hekayəsi deyil; xərçəngin haradan gəldiyini və əslində təbiətin, həyatın mürəkkəb bədəli olduğunu izah edən elmi detektiv hekayəsidir.
Daşlaşmış ağrı: mağarada tapılmış ayaqdarağı sümüyü
Hekayəmiz paleoantropoloqların Cənubi Afrikadakı Swartkrans mağarasında saysız-hesabsız sümük parçalarını araşdırarkən SK 7923 kodlu sol ayaqdarağı sümüyünə (metatarsal) rast gəlməsi ilə başlayır. İlk baxışda adi fosil kimi görünsə də, sümüyün formasında qəribə pozulma vardı; səthində gül kələminə bənzəyən anormal sümük böyüməsi diqqət çəkirdi.
Bu, sadəcə sınığın sağalması idi, yoxsa tarixöncəsi infeksiya? Cavabı tapmaq üçün Witwatersrand Universitetinin araşdırmaçıları müasir tibbin imkanlarından istifadə ediblər.
1.7 milyon il sonra qoyulan diaqnoz: osteosarkoma
Fosil mikro-KT (Micro-CT) adlanan, xəstəxanalardakı tomoqrafiyadan daha yüksək ayırdetmə qabiliyyətli üsulla skan edilib. Sümüyün daxili quruluşu hüceyrə səviyyəsinə yaxın təfərrüatla xəritələnib. Nəticələr bu gün onkologiya klinikalarında gördüyümüz hallarla tam eyni olub:
- Qeyri-müntəzəm daxili quruluş: Sümüyün daxilindəki süngər toxuma tam pozulmuş və yerini nizamsız şiş toxumasına vermişdi.
- Aqressiv yayılma: Sümük böyüməsi xaricə doğru, tipik “günəş şüası” görünüşü (sunburst appearance) şəklində nəzarətsiz yayılırdı. Bu, bədxassəli sümük şişi olan osteosarkomanınsəciyyəvi görüntüsüdür.
Bu gün müasir insanlarda, xüsusilə uşaqlarda və gənc yetkinlərdə rast gəlinən bu xərçəng 1.7 milyon il əvvəl də eyni bioloji qaydalarla inkişaf edirdi.
Xəstə kim idi? İnsan idimi?
Burada mühüm elmi fərqi izah etməliyik. 1.7 milyon il əvvəl müasir insan (Homo sapiens) hələ Yer üzündə yox idi (növümüz təxminən 300.000 il əvvəl meydana çıxıb). Xərçəngli sümüyün sahibi insan soy ağacımızdakı iki mümkün uzaq qohumdan biri idi:
(erkən insan növü)
(insanabənzər qohumumuz)
Hansı növə aid olmasından asılı olmayaraq, bu fərd iki ayaq üzərində yeriyən hominin idi. Sümüyün vəziyyətinə əsasən xəstəliyin ciddi ağrı verdiyi, ayağından istifadə etməyi və yeriməyi çətinləşdirdiyi ehtimal olunur. Vəhşi təbiətin amansız şəraitində yırtıcılardan qaçmağın və ya ov etməyin mümkünsüzləşdiyi belə vəziyyətdə nə qədər yaşadığı isə tam müəmmadır.
Bu kəşf xərçəngə baxışımızı necə dəyişir?
Bu fosil xərçəngi yalnız “müasir həyatın bədəli” kimi qəbul edən geniş yayılmış inancı dağıdaraq onu bioloji həqiqət kimi yenidən müəyyən edir:
- 1. Xərçəng “müasir” deyil: Sənaye inqilabı, siqaret və emal edilmiş qidalar olmayanda da xərçəng var idi. Ətraf mühit amilləri riski artırsa da, xərçəng yalnız çirklənmədən ibarət deyil.
- 2. Bioloji bədəl: Hüceyrələrimiz bölünərək yenilənməlidir. Bu mürəkkəb surətçıxarma prosesində xətaların (mutasiyaların) yaranması təkamül biologiyasının təbiətində, yəni “həyatın kodlarında” var. Xərçəng çoxhüceyrəli olmağın statistik bədəlidir.
- Odes EJ, Randolph-Quinney PS, Steyn M, et al. Osteogenic sarcoma in a 1.7 million-year-old hominin from Swartkrans, South Africa. South African Journal of Science. 2016;112(7/8). doi:10.17159/sajs.2016/20150471
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.