İnsan tərəfindən yaradılmış xəstəlik olmadığı sübut edildi – Dinozavr fosilində xərçəng tapıldı

1-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)

Bu gün xərçəngin müasir dövrə xas, hətta insan əli ilə yaradılmış xəstəlik olduğuna dair yanlış inanclar getdikcə artır. Lakin bu yanlış təsəvvürün anlaşılan tərəfi var: elm və texnologiyada çox mühüm irəliləyişlərə baxmayaraq xərçəng hələ də böyük sağlamlıq problemidir və dünyada xərçəng yükü artır... Xərçəngin biologiyası, səbəbləri və sosioloji təsirləri barədə tədqiqatlar xəstəliyin mürəkkəbliyini göstərir; sadə həllər təklif etmək demək olar ki, mümkün deyil. Amma bir həqiqət qarşımızda tam aydın dayanır: xərçəng nə müasir ixtiradır, nə də tamamilə insan mənşəli xəstəlikdir. 2020-ci ildə dərc olunmuş və geniş əks-səda doğurmuş tədqiqat xərçəngin əslində milyonlarla il əvvələ, paleontoloji dövrlərə uzandığını, hətta dinozavrlarda da rast gəlindiyini göstərib. Bu tapıntı xərçəngin tarix boyu bioloji gerçəklik kimi mövcud olduğunu və həyatın əsas hissələrindən biri olduğunu aydın göstərir.

Kanadadakı Royal Ontario Muzeyinin (ROM) və McMaster Universitetinin rəhbərliyi ilə əməkdaşlıq ilk dəfə bir dinozavrda aqressiv bədxassəli sümük xərçənginin (osteosarkoma) aşkarlanmasına və diaqnozuna gətirib. Bundan əvvəl dinozavrlarda heç bir bədxassəli xərçəng sənədləşdirilməmişdi. Məqalə 3 avqust 2020-ci ildə The Lancet Oncology tibb jurnalında dərc olunub.

İlk dəfə 1989-cu ildə Albertadakı Dinozavr Əyalət Parkında tapılmış fosilin ciddi deformasiyaya uğramış sümüyü əvvəlcə sağalan sınıq kimi qiymətləndirilmişdi.

2017-ci ildə Royal Tyrrell Muzeyinə səfər zamanı sümüyün qeyri-adi xüsusiyyətlərini görən ROM paleontoloqu Dr. David Evans, McMaster Universitetindən patologiya və molekulyar tibb professoru Dr. Mark Crowther və osteopatoloq Dr. Snezana Popovic müasir tibbi üsullarla daha çox araşdırma aparmağa qərar veriblər.

Onlar patologiya, radiologiya, ortopedik cərrahiyyə və paleopatologiya daxil olmaqla müxtəlif sahələrin mütəxəssislərindən və tibb işçilərindən ibarət komanda toplayıblar.

Komanda sümükləri yenidən araşdırıb və sanki insandakı şişə diaqnoz qoyurmuş kimi dinozavr fosilindəki xərçəngin diaqnostikasına yanaşıb.

Dr. Crowther deyir: "Dinozavrlarda bu cür aqressiv xərçəngə diaqnoz qoymaq çətin olub və onu düzgün müəyyənləşdirmək tibbi təcrübə və çoxsəviyyəli təhlil tələb edir,".

Sümükləri diqqətlə araşdırıb sənədləşdirdikdən və qəlibini götürdükdən sonra komanda xərçəngin sümük daxilində irəliləməsini göstərmək üçün güclü üçölçülü KT rekonstruksiya vasitələrindən istifadə edib.

Bu dəqiq proses vasitəsilə tədqiqatçılar osteosarkoma diaqnozu qoyublar.

Diaqnozu təsdiqləmək üçün fosili eyni növdən olan dinozavrın normal fibulası və osteosarkoma diaqnozu qoyulmuş insan fibulası ilə müqayisə ediblər.

Fosil nümunəsi xərçəngin ehtimalən digər bədən sistemlərinə də yayıldığı irəliləmiş xərçəngli yetkin dinozavra aid idi. Bu buynuzlu dinozavrlar üzrə mütəxəssis Dr. Evans deyir: "Qamış sümüyü irəliləmiş mərhələli aqressiv xərçəng göstərir. Xərçəng heyvana ciddi zərər vurmuş və onu dövrün qorxulu tiranozavr yırtıcılarına qarşı çox müdafiəsiz qoymuş olmalıdır".

"Bu otyeyən dinozavrın böyük, qoruyucu sürüdə yaşaması belə dağıdıcı xəstəliklə normalda yaşaya biləcəyindən daha uzun müddət sağ qalmasına imkan vermiş ola bilər."

Osteosarkoma adətən həyatın ikinci və ya üçüncü onilliyində yaranan sümük xərçəngidir.

Nizamsız sümük böyüməsi nəticəsində yaranır və həm başladığı sümük daxilində, həm də ən çox ağciyər olmaqla digər orqanlara sürətlə yayılır.

McMaster Universitetində ortopedik cərrahiyyə mütəxəssisi Dr. Seper Ekhtiari deyir: "Xəstələrimizdə osteosarkomanı aşkarlamaq və müalicə etmək üçün göstərdiyimizə bənzər fənlərarası səylərin bir dinozavrda osteosarkomanın ilk diaqnozu ilə nəticələnməsini görmək həm maraqlı, həm də ruhlandırıcıdır".

"Bu kəşf heyvanlar aləmindəki ortaq bioloji bağları xatırladır və osteosarkomanın sümüklərin ən sürətlə böyüdüyü vaxt və yerdə təsir göstərdiyi nəzəriyyəsini gücləndirir."

Bu tədqiqat dinozavr fosillərində qeyri-müəyyən xəstəliklərin diaqnostikası üçün yeni standart müəyyənləşdirməyi hədəfləyir və daha dəqiq, daha aydın diaqnozlara yol açır.

İnsan xəstəlikləri ilə keçmişin xəstəlikləri arasında əlaqə qurmaq alimlərə müxtəlif xəstəliklərin təkamülü və genetikası barədə daha yaxşı anlayış qazanmağa kömək edəcək.

Dinozavrlar və digər nəsli kəsilmiş heyvanlarla paylaşdığımız bir çox başqa xəstəliyin dəlilləri müasir analitik üsullarla yenidən araşdırılmağı gözləyən muzey kolleksiyalarında hələ də ola bilər.