İtkin halqalar: Qaranlıq dövrdə xərçəngin izləri və 240 milyon illik şiş
Bu məqalədə
4-cü gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
İtkin halqalar: "Qaranlıq dövr"də xərçəngin izləri (tısbağalar, itlərin əcdadları və homininlər)
Xərçəng tarixi silsiləmizin ilk günlərində 76 milyon il əvvəlki bir dinozavrdan və 1.7 milyon il əvvəlki bir insan əcdadından danışdıq. Bəs aradakı nəhəng zaman kəsiyi? Yaxud dinozavrlardan da əvvəl?
Çoxları xərçəng tarixinin fasilələrlə izlənə bildiyini düşünür, lakin fosil qeydləri bizə "fasiləsiz xəstəlik tarixi" təqdim edir. Bu gün okeanların dərinliklərindən mağaraların qaranlığına qədər "itkin halqalar"dakı xərçəng hallarını üzə çıxarırıq. Tısbağaların əcdadlarından itin əcdadına və neandertallara uzanan bu səyahət xəstəliyin universallığını bir daha sübut edir.
240 milyon il əvvəl: çanaqsız tısbağanın ağrısı
Dinozavrlardan da əvvələ, Trias dövrünün başlanğıcına getdikdə xərçəngin izləri silinmir. Almaniyada tapılan 240 milyon illik fosil amniotlarda (sürünənlər, quşlar və məməlilərin ortaq qrupu) məlum olan ən qədim xərçəng halı kimi qeydə alınıb.
Bu canlı müasir tısbağaların hələ çanağı formalaşmamış "çanaqsız" əcdadı idi. Bud sümüyündə (femurda) aparılan araşdırmalar bu gün insanlarda gördüyümüz periostal osteosarkoma ilə tam eyni quruluşlu, sürətlə böyüyən bədxassəli sümük şişini üzə çıxardı. Xərçəng hələ dinozavrlar səhnəyə çıxmazdan əvvəl də mövcud idi.
30 milyon il əvvəl: genetik meyilliliyin ilk sübutu (Hesperocyon)
Dinozavrlar yox olduqdan sonra məməlilər yüksəlişə keçdi. Şimali Amerikada yaşayan ibtidai itəbənzər növün — Hesperocyon fosillərində maraqlı vəziyyət aşkarlandı.
- Tapıntı: Fosillərin %61-ində "çoxsaylı osteoxondroma" adlanan xoşxassəli sümük şişləri tapıldı.
- Mənası: Bu qədər yüksək nisbət həmin şişlərin təsadüfi olmadığını, ehtimal ki, genetik meyillilik nəticəsində yarandığını göstərir. Bu, xərçəng və şişlərin "ailəvi" və "genetik" təbiətinin fosil qeydlərindəki ən qədim sübutlarından biridir.
Elmi dram: Kanam çənəsi (1.5 milyon il)
İnsan nəslində xərçəng tarixi təkcə sümüklərlə deyil, alimlərin qərəzləri ilə də formalaşıb. 1932-ci ildə məşhur paleoantropoloq Louis Leakey Keniyada bir çənə sümüyü tapdı. Çənədə qəribə şişkinlik vardı.
O dövrdə elm aləmi Leakey-nin tapıntısını şübhə ilə qarşıladı və bu patoloji (xəstəlikli) sümüyü "səhv" və ya "təsnif edilə bilməyən" kimi kənara qoydu. Bu, hətta Leakey-nin nüfuzuna zərər vurdu. Lakin illər sonra müasir texnologiya ilə aparılan təhlillər onun haqlı olduğunu göstərdi, amma fərqli şəkildə:
- Çənədəki şişkinlik sınıq deyil, ehtimal ki, Burkitt limfoması və ya osteosarkoma idi.
- Bu hal xərçəngin milyonlarla ildir təkcə sümükləri deyil, yumşaq toxumaları və limfa sistemini də təsirləndirdiyini, insan əcdadlarının bu ağrılı xəstəliklərlə mübarizə apardığını sübut edirdi.
Tarixəqədərki xəstəxana qeydləri: neandertallar və digərləri
"Qaranlıq dövr" adlandırdığımız zaman kəsiyində əslində dünyanın hər tərəfindən xərçəng siqnalları gəlir:
1.98 milyon il əvvəl: Karabo
Cənubi Afrikada tapılan Australopithecus sediba (Karabo) fosilinin onurğasında xoşxassəli sümük şişi (osteoid osteoma) tapılıb. Bu fərdin cəmi 12-13 yaşı vardı. Xərçəng uşaqlardan da yan keçmirdi.
120.000 il əvvəl: neandertal
Xorvatiyanın Krapina mağarasında tapılan neandertal qabırğasında "fibroz displaziya" (xoşxassəli sümük şişi) aşkarlanıb. Qohumlarımız da bizimlə eyni ağrıları çəkirdilər.
- Schoch RR, et al. Osteosarcoma in a Triassic turtle ancestor. JAMA Oncology. 2019.
- Stanyon R, et al. The Kanam Mandible: A tumor not a Taxon. American Journal of Physical Anthropology. 1993.
- Monier-Williams M, et al. Fibrous Dysplasia in a Neanderthal. PLoS One. 2013.
- Ancient Diseases in Vertebrates: Tumours through the Ages. PMC - PubMed Central. 2026.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.