Kayıp Halkalar: Karanlık Çağ'daki Kanser İzleri ve 240 Milyon Yıllık Tümör
4. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Kayıp Halkalar: "Karanlık Çağ"da Kanserin İzleri (Kaplumbağalar, Köpek Ataları ve Homininler)
Kanser tarihi serimizin ilk günlerinde 76 milyon yıl önceki bir dinozoru ve 1.7 milyon yıl önceki bir insan atasını konuştuk. Peki ya aradaki o devasa zaman dilimi? Ya da dinozorlardan bile öncesi?
Çoğu insan kanser tarihini kesintili sanır, ancak fosil kayıtları bize "kesintisiz bir hastalık tarihi" sunuyor. Bugün, okyanusların derinliklerinden mağaraların karanlığına, "Kayıp Halkalar"daki kanser vakalarını gün yüzüne çıkarıyoruz. Kaplumbağaların atalarından, köpeğin atasına ve Neanderthallere uzanan bu yolculuk, hastalığın evrenselliğini bir kez daha kanıtlıyor.
240 Milyon Yıl Önce: Kabuksuz Bir Kaplumbağanın Acısı
Dinozorlardan da geriye, Triyas döneminin şafağına gittiğimizde, kanserin izleri silinmiyor. Almanya'da bulunan 240 milyon yıllık bir fosil, amniyotlarda (sürüngen, kuş ve memelilerin ortak grubu) bilinen en eski kanser vakası olarak kayıtlara geçti.
Bu canlı, modern kaplumbağaların henüz kabuk geliştirmemiş "kabuksuz" atasıydı. Uyluk kemiğinde (femur) yapılan incelemeler, bugün insanlarda gördüğümüz Periosteal Osteosarkom ile birebir aynı yapıda, hızlı büyüyen kötü huylu bir kemik tümörünü ortaya çıkardı. Kanser, daha dinozorlar sahneye çıkmadan önce bile oradaydı.
30 Milyon Yıl Önce: Genetik Yatkınlığın İlk Kanıtı (Hesperocyon)
Dinozorlar yok olduktan sonra memeliler yükselişe geçti. Kuzey Amerika'da yaşayan ilkel bir köpeğimsi tür olan Hesperocyon fosillerinde ilginç bir durum fark edildi.
- Bulgu: Fosillerin %61'inde "çoklu osteokondrom" adı verilen iyi huylu kemik tümörlerine rastlandı.
- Anlamı: Bu kadar yüksek bir oran, bu tümörlerin rastgele olmadığını, muhtemelen genetik bir yatkınlık sonucu oluştuğunu gösterir. Kanser ve tümörlerin "ailevi" ve "genetik" doğasının fosil kayıtlarındaki en eski kanıtlarından biridir.
Bilimsel Bir Dram: Kanam Çenesi (1.5 Milyon Yıl)
İnsan soyundaki kanser tarihi, sadece kemiklerle değil, bilim insanlarının önyargılarıyla da şekillenmiştir. 1932 yılında ünlü paleoantropolog Louis Leakey, Kenya'da bir çene kemiği buldu. Çenede garip bir şişlik vardı.
O dönemde bilim dünyası, Leakey'in bulgusunu şüpheyle karşıladı ve bu patolojik (hastalıklı) kemiği bir "hata" veya "tanımlanamaz" olarak rafa kaldırdı. Bu durum Leakey'in itibarını bile zedeledi. Ancak yıllar sonra modern teknolojiyle yapılan analizler, Leakey'i haklı çıkardı ama farklı bir şekilde:
- Çenedeki şişlik bir kırık değil, muhtemelen Burkitt Lenfoması veya bir Osteosarkom idi.
- Bu vaka, kanserin sadece kemikleri değil, yumuşak dokuları ve lenf sistemini de milyonlarca yıldır etkilediğinin, insan atalarının bu acılı hastalıklarla mücadele ettiğinin kanıtıydı.
Tarih Öncesi Hastane Kayıtları: Neanderthaller ve Diğerleri
"Karanlık Çağ" olarak adlandırdığımız dönemde, aslında dünyanın dört bir yanından kanser sinyalleri gelmektedir:
1.98 Milyon Yıl Önce: Karabo
Güney Afrika'da bulunan Australopithecus sediba (Karabo) fosilinde, omurgada iyi huylu bir kemik tümörü (osteoid osteoma) bulundu. Bu birey henüz 12-13 yaşındaydı. Kanser çocukları da ayırmıyordu.
120.000 Yıl Önce: Neanderthal
Hırvatistan'ın Krapina mağarasında bulunan bir Neanderthal kaburgasında "fibröz displazi" (iyi huylu kemik tümörü) tespit edildi. Kuzenlerimiz de bizimle aynı acıları çekiyordu.
- Schoch RR, et al. Osteosarcoma in a Triassic turtle ancestor. JAMA Oncology. 2019.
- Stanyon R, et al. The Kanam Mandible: A tumor not a Taxon. American Journal of Physical Anthropology. 1993.
- Monier-Williams M, et al. Fibrous Dysplasia in a Neanderthal. PLoS One. 2013.
- Ancient Diseases in Vertebrates: Tumours through the Ages. PMC - PubMed Central. 2026.
