Marafonçularda Gözlənilməz Yoğun Bağırsaq Xərçəngi Təhlükəsi: ASCO 2025-dən DOZA Xəbərdarlığı

ASCO 2025-də təqdim olunan diqqətçəkən tədqiqat marafon və ultramarafon kimi “ifrat dözümlülük” idmanlarının bəzi insanlarda bağırsaq sağlamlığı üçün paradoksal risk yarada biləcəyini düşündürür. Deməli, sual budur: İdman həmişə faydalıdır, yoxsa “doza” həlledicidir?

Tədqiqat qrupu: 35–50 yaş arasında, ən az 5 marafon (42 km) və ya 2 ultramarafon (50 km+) qaçmış 100 dözümlülük idmançısı
Qiymətləndirmə: Kolonoskopiya tapıntıları

Niyə “irəliləmiş adenom” vacibdir?
Yoğun bağırsaq xərçənglərinin əhəmiyyətli hissəsi “adenom → xərçəng” yolu ilə inkişaf edir. İrəliləmiş adenom bu zəncirin riskli halqasıdır. Buna görə 15%-lik göstərici “adi tapıntı” deyil, skrininqi və məlumatlılığı yenidən nəzərdən keçirməli olduğumuzu göstərən bir işarə ola bilər.

1) İşemik Zədələnmə və “Qaçışçı Koliti”

Uzunmüddətli intensiv idman zamanı orqanizm qanı həzm sistemindən “çəkərək” əzələlərə yönəldir. Bu müddətdə bağırsaqlara gedən qan axını azalır (işemiya). Qaçış bitdikdən sonra qanın geri qayıtması (reperfuziya) isə oksidləşdirici stressi və iltihabı artıra bilər.

Hipotez: Təkrarlanan “zədələnmə–bərpa” dövrü bağırsaq selikli qişasında hüceyrələrin çoxalmasını artıraraq poliplərin inkişafına şərait yarada bilər.

2) İdmançı Qidalanmasındakı Gizli Risklər

Dözümlülük idmanları zamanı enerji ehtiyacı yüksək olduğuna görə idmançılar tez-tez enerji gelləri, batonlar, karbohidrat tozları kimi praktik məhsullara üz tuturlar. Bu məhsulların bəziləri ultra-emal olunmuş qidalar kateqoriyasına daxildir və bağırsaq mikrobiotasına mənfi təsir göstərə bilər.

Həmçinin intensiv məşq zamanı plastik butulkalardan həddən artıq maye qəbul etmək mikroplastikə məruz qalmanı artıra bilər (bu sahədə sübutlar hələ inkişaf etsə də, məsələ diqqətəlayiqdir).

3) “İdmanın Təbiəti” Deyərək Ötüşdürülən Xəbərdarlıq Əlamətləri

Tədqiqatın klinik baxımdan ən vacib xəbərdarlığı buradadır: idmançıların 30%-i idmandan sonra rektal qanaxma yaşadığını bildirib.
İrəliləmiş adenom aşkar edilənlərdə bu göstərici %53-ə yüksəlir.

Bir çox insan bu qanaxmanı “sürtünmə”, “hemorroy”, “qaçışçı ishalı” kimi səbəblərlə normal sayır. Halbuki bu tapıntı bəzi insanlarda bağırsaqdakı zədələnmələrin “xəbərdarlıq siqnalı” ola bilər.

Bu tədqiqatın düzgün mesajı:
“İfrat dözümlülük” idmanları ilə məşğul olan müəyyən bir qrupun simptomları daha ciddi qəbul etməsi və skrininq strategiyalarını fərdiləşdirməsi lazım gələ bilər.

• Simptomlara Qulaq Asın: Uzun qaçışlardan sonra rektal qanaxma, qarın ağrısı və nəcis ifrazı vərdişlərində dəyişiklik varsa, “idmandandır” deyərək ötüşdürməyin. Qastroenteroloji qiymətləndirmə istəyin.
• Skrininq Yaşını Gözləməyin: Aktiv marafon/ultramarafon qaçışçısısınızsa, xüsusilə şikayət olduqda 45–50 yaş gözlənilmədən kolonoskopiyanın vaxtı həkimlə müzakirə olunmalıdır.
• Qidalanmanı Dəqiqləşdirin: Enerji gellərinə və ultra-emal olunmuş batonlara həddən artıq yüklənmək əvəzinə, mümkün qədər təbii karbohidrat mənbələri ilə plan qurun.
• “Doza” Anlayışını Unutmayın: İdman çox qiymətli bir dərmandır, lakin həddən artıq dozada bəzi orqan sistemləri, xüsusilə bağırsaqlar üçün fərqli bioloji nəticələr yarada bilər.