Metapnevmovirus (hMPV) – Çindən qaynaqlanan yeni pandemiya gəlirmi?

hMPV nədir?

İnsan metapnevmovirusu (hMPV) Pneumoviridae ailəsinə aid, təkzəncirli RNT quruluşuna malik tənəffüs yolu virusudur. Adətən öskürək, qızdırma, burun tutulması və boğaz ağrısı kimi yüngül yuxarı tənəffüs yolu infeksiyalarına səbəb olur, lakin xüsusilə körpələrdə, yaşlılarda və immuniteti zəif şəxslərdə bronxiolit və pnevmoniya yarada bilər. Virus damcı yolu ilə ötürülür və yoluxmuş səthlərə toxunmaqla yayıla bilər.

hMPV ilk dəfə 2001-ci ildə Niderlandda van den Hoogen və onun komandası tərəfindən təsvir edilmişdir. Tədqiqatçılar tənəffüs yolu infeksiyası keçirmiş, lakin məlum patogenlərlə yoluxmadığı müəyyən edilmiş uşaqlarda bu yeni virusu təcrid edərək müəyyənləşdirməyi bacardılar.

Niyə hMPV xəbərlərdədir?

2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası dünyanı təsiri altına aldıqdan sonra tənəffüs yolu viruslarının yaratdığı infeksiyalara qarşı dünyada həssaslıq yarandı. Son olaraq Çin Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin 2024-cü ilin dekabrına olan məlumatlarda tənəffüs yolu infeksiyalarında nəzərəçarpan artım bildirməsi və onların mühüm hissəsini insan metapnevmovirusu (hMPV) hallarının təşkil etməsi diqqəti bu virusa yönəltdi. Bəs bu mənzərə yeni pandemiyanın xəbərçisidirmi? Mütəxəssislərin fikirlərinə baxaq.

Sual-cavab şəklində hMPV haqqında bilməli olduqlarınız:

1. hMPV nədir və necə yoluxur?

• Cavab: hMPV Pneumoviridae ailəsinə aid, mənfi qütblü təkzəncirli RNT virusudur. 2001-ci ildə Niderlandda təsvir edilmişdir və xüsusilə quş metapnevmovirusunun (C altqrupu) yaxın qohumudur.

• Virus adətən yoluxmuş şəxslərin tənəffüs yolu ifrazatları ilə birbaşa təmas və ya çirklənmiş səthlərə toxunmaqla yayılır.

2. Əlamətləri nədir və kimlər risk altındadır?

• Cavab: hMPV adətən yuxarı tənəffüs yolu infeksiyaları ilə özünü göstərir. Ən yayılmış əlamətlər arasında öskürək, qızdırma, burun tutulması və boğaz ağrısı var. Əksər hallar yüngül keçir və 2-5 gün ərzində sağalır. Lakin 12 aydan kiçik körpələrdə, yaşlı şəxslərdə və immun çatışmazlığı olan xəstələrdə və hipertoniya, diabet, piylənmə, xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və xroniki tənəffüs yolu xəstəlikləri olan şəxslərdə bronxiolit və pnevmoniya kimi ağır əlamətlər müşahidə oluna bilər.

Xərçəng xəstələri üçün məlumat:

• Xərçəng müalicəsi (kimyaterapiya, radioterapiya, immunoterapiya) immun sistemini zəiflədir və infeksiyalara qarşı müdafiəsiz qoya bilər.
• Xüsusilə ağciyər xərçəngi olan xəstələrdə hMPV infeksiyası tənəffüs yollarında daha ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
• Limfoma, leykoz kimi qan xəstəliklərinə görə müalicə alan şəxslər immunitetin zəifləməsi səbəbilə tənəffüs yolu infeksiyalarına daha həssas olurlar.

Tövsiyə: Xərçəng xəstələrinin infeksiya əlamətlərini ciddi qəbul etməsi və yüngül simptomlar olduqda belə həkimlə məsləhətləşməsi vacibdir. Xüsusilə yüksək qızdırma, nəfəs darlığı və ya güclü halsızlıq zamanı sürətli müdaxilə lazım ola bilər.

3. Niyə Çindəki hallar bu qədər diqqət çəkdi?

• Cavab: Sosial mediada paylaşılan xəstəxana izdihamları və halların artması yeni pandemiyanın yaxınlaşdığına dair narahatlıq yaratdı. Lakin mütəxəssislər hMPV-nin mövsümiliyinin qripə bənzədiyini və halların əsasən qış aylarında artdığını bildirirlər.

4. “İmmunitet borcu” (Immune Debt) nədir və hMPV ilə necə əlaqəlidir?

• Cavab: COVID-19 pandemiyası zamanı tətbiq edilən sərt məhdudiyyətlər səbəbilə 2 il ərzində hMPV daxil olmaqla bir çox tənəffüs yolu virusu dövriyyədə ola bilmədi. Bu vəziyyət cəmiyyətdə ümumi immunitetin azalmasına və virusla əvvəllər qarşılaşmamış, hMPV-yə immunoloji baxımdan naiv uşaq qruplarının yaranmasına səbəb oldu.

• Mütəxəssislər bu hadisəni “immunitet borcu” (immune debt) adlandırırlar və o, hMPV hallarının yenidən artmasına gətirib çıxardı.

5. hMPV-nin genetik təkamülü və mutasiyaları nə deməkdir?

• Cavab: RNT virusları mutasiyaya meyillidir və bu, yeni alt növlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Son dövrdə hMPV-nin G genində 111 və 180 nukleotidlik təkrarları ehtiva edən variantlar aşkar edilmişdir.

• Bu genetik dəyişikliklər virusun xarici örtük zülallarına yeni amin turşuları əlavə edərək fərqli antigen səthi yaratsa da, xəstəliyin ağırlığını artırmır.

6. Türkiyədə risk varmı?

• Cavab: Türkiyədə insan metapnevmovirusu (hMPV) halları vaxtaşırı müşahidə edilsə də, mövcud məlumatlara görə Türkiyədə hMPV ilə bağlı qeyri-adi artım və ya epidemiya bildirilməmişdir. Yoluxucu xəstəliklər üzrə mütəxəssis Prof. Dr. Mehmet Ceyhan hMPV-nin Türkiyədə müntəzəm izlənildiyini və adətən üçüncü və ya dördüncü yerdə olduğunu qeyd etmişdir. O, həmçinin hMPV-nin hər hansı epidemiya potensialı daşımadığını bildirmişdir.

7. Avropada risk varmı?

• Cavab: Avropa Xəstəliklərin Qarşısının Alınması və Nəzarət Mərkəzi (ECDC) Çindəki halların ümumi tənəffüs yolu infeksiyalarında gözlənilən mövsümi artımı əks etdirdiyini və hazırda Avropa üçün ciddi təhlükə yaratmadığını açıqlamışdır.

• Müşahidələr Avropada kəskin tənəffüs yolu infeksiyalarının hər il qış aylarında artdığını və hMPV-nin mövcud dövriyyəsinin gözlənilən səviyyədə olduğunu göstərir.

8. hMPV peyvəndi və ya müalicəsi varmı?

• Cavab: hMPV-yə qarşı xüsusi peyvənd və ya spesifik virusəleyhinə müalicə mövcud deyil. Lakin simptomatik müalicə ilə xəstələrin narahatlığı azaldıla bilər. İmmun sistemi zəifləmiş şəxslərdə və risk qruplarında dəstəkləyici müalicə tövsiyə olunur.

Nəticə

Mütəxəssislər mövcud məlumatlara əsasən hMPV-nin COVID-19 pandemiyasına bənzər təhlükə yaratma ehtimalının aşağı olduğunu bildirirlər. Bununla belə, ümumi ictimai sağlamlığı qorumaq üçün gigiyena tədbirlərinə əməl etmək, risk qruplarının maskadan istifadə etməsi və izdihamlı mühitlərdən çəkinmək tövsiyə olunur. Başda Çin olmaqla müxtəlif ölkələrdəki tənəffüs yolu infeksiyası halları yaxından izlənilərək epidemioloji məlumatlara əsaslanan siyasət tövsiyələri hazırlanmalıdır.