Nəbzlə (istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti ilə) xərçəng arasında təəccüblü əlaqə

Ürək döyüntüsü sürəti (nəbz) ürəyin bir dəqiqədə neçə dəfə döyündüyünü göstərir. Ürək döyüntüsü sürətimiz sağlamlığımız barədə məlumat verən mühüm göstəricidir. Xüsusilə istirahətdə nəbzimiz ürək sağlamlığı ilə yanaşı, ümumi sağlamlığımız barədə də məlumat verir.

Ürək döyüntüsü sürəti yaş, cins, fiziki fəallıq səviyyəsi və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə insandan insana dəyişə bilər. Nəbzin adətən dəqiqədə 60-100 vurğu arasında olması gözlənilir. Lakin hazırda istirahətdə ideal ürək döyüntüsü sürəti dəqiqədə 50-70 vurğu hesab edilir.

İstirahətdə yüksək ürək döyüntüsü sürətinin riskləri

İstirahətdə ürək döyüntüsü sürəti ürək sağlamlığının göstəricisi olmaqla yanaşı, metabolizm sürəti, avtonom sinir sistemi və ümumi sağlamlıq vəziyyəti barədə məlumat verir. İstirahətdə ürək döyüntüsü sürəti stress, hava temperaturu, bədən temperaturu, dehidratasiya (maye itkisi) və infeksiyalar səbəbindən artsa da, yüksək istirahət nəbzinin daha çox ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəli olduğu qəbul edilir.

Tədqiqatlar göstərmişdir ki, istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti yüksək olan şəxslərdə normal ürək döyüntüsü sürəti olanlarla müqayisədə bütün səbəblərdən ölüm riski və ürək-damar xəstəliklərindən ölümlər artır. Bəs istirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin artması yalnız ürək sağlamlığımızla bağlıdır, yoxsa xərçəng kimi ciddi xəstəliklərlə də əlaqəsi ola bilər? Bu sualın cavabı hazırda çoxsaylı alimləri düşündürən və tədqiqatların diqqət mərkəzində olan mövzudur.

Həqiqətən də, çoxsaylı tədqiqatlar istirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin yüksək olmasının xərçəngdən ölüm üçün müstəqil risk amili ola biləcəyinə dair sübutlar təqdim etmişdir.

Xərçənglə istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti arasında əlaqə

Cancer Epidemiology, Biomarkers and Prevention jurnalında 2021-ci ildə dərc edilmiş tədqiqat istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti ilə ümumi xərçəng ölümü arasında əhəmiyyətli əlaqə olduğunu göstərmişdir. 1974-2002-ci illərdə Texasın Dallas şəhərində aparılan bu tədqiqatda orta yaşları 44 olan 50108 kişi və qadın iştirakçı müntəzəm tibbi müayinədən keçmişdir. İştirakçılar orta hesabla 15 il izlənmiş və bu müddətdə xərçəngdən 1090 ölüm qeydə alınmışdır.

Tədqiqat nəticəsində istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti dəqiqədə 80 vurğu və ya daha çox olan şəxslərdə, istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti dəqiqədə 60-dan aşağı olanlarla müqayisədə ümumi xərçəngdən ölüm riskinin 35% daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Yaş, cins, siqaret çəkmə, bədən kütləsi indeksi, fiziki fəallıq səviyyəsi və ürək-damar xəstəlikləri anamnezi kimi potensial qarışdırıcı amillər nəzərə alındıqdan sonra belə bu əlaqə əhəmiyyətli qalmışdır (Lancaster & al, 2021 June).

Ürək döyüntüsü sürəti və süd vəzi xərçəngində sağqalma

Məqalədə ayrı-ayrı xərçəng növləri də təhlil edilmiş, lakin istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti ilə ağciyər, süd vəzi, prostat, kolorektal və ya digər xərçəng növlərindən ölüm riski arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli əlaqə tapılmamışdır.

PubMed və Embase bazalarında 2017-ci ilə qədər dərc olunmuş tədqiqatların daxil edildiyi meta-analiz istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti ilə ümumi xərçəng riski arasındakı əlaqəni araşdırmışdır. Avropa, ABŞ və Asiyada aparılmış tədqiqatların məlumatlarını əhatə edən 88 nəşr meta-analizə daxil edilmişdir. Bu tədqiqatlar ümumilikdə 615790 iştirakçını və 10938 xərçəng halını əhatə edir.

Meta-analizin nəticələri istirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin hər 10 vurğu/dəqiqə artmasının ümumi xərçəng riskini 14% artırdığını göstərmişdir. Bu əlaqənin xətti olduğu, yəni istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti nə qədər yüksəkdirsə, ümumi xərçəngə tutulma riskinin də bir o qədər yüksək olduğu müşahidə edilmişdir (Aune, Sen, & al, 2017).

Yüksək ürək döyüntüsü sürətinin mümkün mexanizmləri

Bu nəticələr istirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin ümumi xərçəng riski üçün müstəqil risk amili ola biləcəyi fərziyyəsini dəstəkləyir. Meta-analiz hesabatında bu əlaqənin mümkün səbəbləri arasında siqaret, fiziki fəallığın azlığı və ya psixoloji stress kimi amillərin ola biləcəyi bildirilmişdir.

İstirahətdə yüksək ürək döyüntüsü sürətinin süd vəzi xərçəngi olan xəstələrdə xəstəliksiz və ümumi sağqalma müddətinə mənfi təsir edə biləcəyini düşündürən tədqiqatlar da var.

Koreyada təxminən 4800 I-III mərhələli süd vəzi xərçəngi olan xəstə üzərində aparılmış tədqiqatda yüksək istirahət nəbzinin həm bütün səbəblərdən ölüm, həm də süd vəzi xərçənginə xas ölüm riskinin artması ilə əhəmiyyətli əlaqəsi müəyyən edilmişdir. Xəstələrin istirahətdə nəbzi başlanğıcda ölçülmüş və bütün xəstələr orta hesabla 5,0±2,5 il izlənmişdir.

Bu tədqiqatda istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti dəqiqədə 85 və ya daha çox olan süd vəzi xərçəngi xəstələrinin (I-III mərhələ), ürək döyüntüsü sürəti dəqiqədə 67-dən aşağı olanlara nisbətən ölüm riskinin daha yüksək olduğu müəyyən edilmişdir. Ürək döyüntüsü sürəti yüksək qrupda hər hansı səbəbdən ölüm riskinin 57%, süd vəzi xərçəngindən ölüm riskinin isə 69% daha çox olduğu bildirilmişdir.

Həmçinin istirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin hər 10 vurğu artmasının hər hansı səbəbdən ölüm riskini 15%, süd vəzi xərçəngindən ölüm riskini isə 22% artırdığı müşahidə edilmişdir. Bundan əlavə, xərçəngin təkrarlanma riskini də 6% artırdığı müəyyən edilsə də, əldə olunmuş məlumatlar yüksək istirahət nəbzinin xərçəngin residiv riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırdığını sübut edə bilməmişdir (Lee & al, 2016).

Başqa bir tədqiqatda yüksək istirahət nəbzinin metabolik sindrom göstəricilərinə təsir edə və bu yolla süd vəzi xərçənginin gedişinə mənfi təsir göstərə biləcəyi bildirilmişdir. Piylənmənin və metabolik sindromun süd vəzi xərçəngi riskinə və sağqalmaya mənfi təsir etdiyi məlumdur. Tədqiqatçılar istirahətdə nəbzin hər 10 vurğu/dəqiqə artmasının diastolik qan təzyiqində 4 mmHg, triqliseridlərdə 13 mg/dl və qlükozada 5 mg/dl artımla əlaqəli olduğunu müəyyən etmişlər. İstirahətdə ürək döyüntüsü sürətinin artmasının süd vəzi xərçənginin gedişinə mənfi təsir edə biləcək metabolik risk amillərinin göstəricisi ola biləcəyi qeyd edilmişdir (Lee & al, November 2018) (L.A.Healy & al, 2010).

Nəticə etibarilə istirahətdə yüksək ürək döyüntüsü sürətinin ümumi xərçəngdən ölüm riskinin artması ilə əlaqəli olduğu görünür. Lakin bu əlaqə olduqca mürəkkəbdir və hələ tam aydınlaşdırılmayıb. İstirahətdə yüksək ürək döyüntüsü sürətinin konkret bir xərçəng növünü artırdığına dair xüsusi əlaqə müşahidə edilməyib.

İstirahətdə yüksək ürək döyüntüsü sürətinin xərçəngdən ölüm riskini artırmasının mümkün səbəbləri arasında simpatik sinir sisteminin aktivliyinin artması, hormonal dəyişikliklər və immun sisteminə təsirlər göstərilə bilər.

Kardiorespirator hazırlıq bədənin idman zamanı əzələlərə oksigen çatdırmaq və ondan istifadə etmək qabiliyyətidir. Ürək, ağciyərlər və qan damarlarının birlikdə nə qədər səmərəli işlədiyinin ölçüsüdür. Müntəzəm idman və fiziki fəallıqla kardiorespirator hazırlığın artırılması istirahətdə ürək döyüntüsü sürəti yüksək olan şəxslərdə xərçəngdən ölüm riskinin azaldılmasında mühüm rol oynaya bilər.

Sağlam həyat tərzi seçməklə, müntəzəm idman etməklə, balanslı qidalanmaqla və stress səviyyənizi azaltmaqla həm ürək sağlamlığınızı qoruya, həm də xərçəng riskini azalda bilərsiniz.