Nəcisdən DNT testi apararaq yoğun bağırsaq xərçəngini erkən aşkar etmək mümkündürmü?

Etibarlı Britaniya tibb jurnalı “New England Journal of Medicine”də dərc edilmiş əhatəli tədqiqatın nəticələrinə görə nəcisdən aparılacaq DNT testi ilə yoğun bağırsaqda xərçəngləşmə potensialı olan zədələnmələr (anormal toxuma) aşkar edilərək yoğun bağırsaq xərçənginə (kolorekral xərçəng) tutulma riski müəyyən edilə və vaxtında müdaxilə edilərək xərçəngləşmənin qarşısı alına bilər.

Yoğun bağırsaq xərçəngi ən çox görülən və ən çox ölümə səbəb olan ilk 5 xərçəng növündən biridir. Hər yaşda görülə bilsə də, adətən 50 yaşından sonra müşahidə edilir. Digər xərçəng növlərində olduğu kimi, yoğun bağırsaq xərçəngi də adətən xeyli irəliləyənə qədər əlamət vermir. Buna görə xərçəngin bu nöqtəyə gəlməzdən əvvəl erkən mərhələdə aşkar edilməsi çox vacibdir. Ötən son 20 ildə bu mövzuda həqiqətən çox ciddi inkişaflar əldə edilmiş, skrininq proqramları tətbiq edilməyə başlanmışdır. Bunun sayəsində yoğun bağırsaq xərçənginə tutulma və bu xərçəng növündən ölüm göstəricilərində çox ciddi azalmalar əldə edilmişdir. Yoğun bağırsaq xərçənginin erkən diaqnozu üçün bu skrininq proqramlarında tez-tez tətbiq olunan üsul kolonoskopiyadır. Bu üsulda kameranın köməyi ilə bağırsaq divarı görüntülənərək xərçəngləşmə potensialı olan zədələnmələr aşkar edilə və erkən müdaxilə təmin oluna bilir. Bu üsuldan başqa immunokimyəvi üsullarla nəcisdə gizli qanın axtarılması testi də (FIT) istifadə edilir. Bu testlərlə olduqca yaxşı nəticələr alına bilir, lakin yenə də bəzən aşkar edilə bilməyən zədələnmələr ola bilər. Buna görə alternativ yeni üsullar üzərində işlənir. Hazırda bunlardan üzərində ən çox dayanılanı fekal DNT testidir. Bu test bağırsaqdakı şişdən və ya şişləşmə potensialı olan zədələnmələrdən nəcisə keçən DNT-nin təhlili prinsipinə əsaslanır. Testin müəyyən dərəcədə faydalı ola biləcəyi bir çox tədqiqatda ortaya qoyulmuşdur. Lakin bu testin digər skrininq testləri ilə müqayisədə üstünlükləri və çatışmazlıqları, nə dərəcədə faydalı olduğu hələ aydın deyil və bu mövzuda tədqiqatlar davam edir. Bunlardan biri də ötən günlərdə Britaniya Tibb Jurnalında dərc edilmiş, immunokimyəvi üsullarla nəcisdə gizli qanın axtarılması testi (FIT) ilə fekal DNT testinin müqayisə edildiyi tədqiqatdır.

Bu tədqiqatda 65-də xərçəng və 757-də xərçəngləşmə potensialı daşıyan zədələnmə olduğu məlum olan təxminən 10.000 insan nəcisdə gizli qanın axtarılması testi (FIT) və fekal DNT testlərindən keçirilmiş və testlərin uğur göstəriciləri qiymətləndirilmişdir. Nəticələr təhlil edildikdə xərçəngi aşkar etmə göstəricisi fekal DNT testində %92, FIT testində %74 tapıldığı halda, xərçəngləşmə potensialı daşıyan irəliləmiş zədələnmələri aşkar etmə göstəricisi isə müvafiq olaraq %42 və %24 tapılmışdır. Həmçinin yenə xərçəngləşmə potensialı daşıyan polip adlanan strukturlar fekal DNT testi ilə daha yüksək nisbətdə aşkar edilmişdir. Lakin buna qarşılıq, testin səhvən xəstə hesab etdiyi halların nisbəti də (yanlış müsbətlik göstəricisi) fekal DNT testində daha yüksək tapılmışdır.

Nəticə olaraq, fekal DNT testi xərçəngi və xərçəngləşmə potensialı olan zədələnmələri aşkar etmək baxımından nəcisdə gizli qanın axtarılması testi (FIT) ilə müqayisədə daha üstün görünür. Fekal DNT testinin sağlam insanları səhvən xəstə hesab etmə göstəricisi (yalançı müsbətlik göstəricisi) bir qədər daha yüksək olsa da, bu, digər üstünlükləri ilə yanaşı ciddi çatışmazlıq yaradacaq vəziyyət deyil. Həmçinin bu üsulda tamamilə nəcis üzərində işlənildiyi üçün xəstə prosedur zamanı kolonoskopiyadakı kimi narahatlıq da hiss etmir. Yenə də bu üsul bütün üstünlükləri ilə yanaşı, hələ çox yeni olması və digər testlərlə müqayisədə qiymətinin də yüksək olması səbəbindən hazırda çox seçilmir. Lakin üsul inkişaf etdirilər, üstünlükləri və çatışmazlıqları ortaya qoyularsa, yaxın gələcəkdə yoğun bağırsaq xərçənglərinin erkən diaqnozunda əvəzolunmaz üsula çevrilməsi heç də sürpriz inkişaf olmayacaqdır.