Pare-nin rasional cərrahiyyəsi 1545 – Yara qulluğunda müasir cərrahiyyəyə aparan yol

Fransız cərrah Ambroise Paré, Avropa İntibahının ən məşhur cərrahlarından biridir. Cərrah və bioqrafiya müəllifi Geoffrey Keynes belə yazıb: "Ambroise Paré şəxsiyyəti və müstəqil düşüncəsi sayəsində cərrahiyyəni inancın ölü əlindən azad edən idi. Yaşadığı dövrdə başqa heç bir ölkədə onunla müqayisə edilə biləcək praktik yox idi və təsiri Avropanın hər yerində hiss olunurdu. Toplu əsərlərində öz bacarığına və insanpərvərliyinə cərrahiyyə tarixində bənzəri olmayan abidə qoyub." Paré-nin pasiyent qulluğuna dair təvazökar inancı "Mən sarıdım, Tanrı onu sağaltdı" idi.

Paré həkimlərin adətən cərrahiyyəni öz şərəflərindən aşağı saydığı dövrdə yaşayıb və bədənin kəsilməsi daha az nüfuzlu "bərbər-cərrahlara" buraxılıb. Lakin Paré cərrahların statusunu yüksəldib və cərrahi biliklərini ənənəvi latın dili əvəzinə fransızca yazaraq yayıb.

Paré ilk mühüm tibbi kəşfini zəhərli olduğu düşünülən və adətən yaranı yandırmaq üçün qaynar yağ tökülməklə müalicə edilən odlu silah yaralarını sağaldarkən edib. Bir gün Paré-nin yağı bitib və o, tərkibində skipidar olan məlhəmlə improvizasiya etməli olub. Ertəsi gün qaynar yağla müalicə edilmiş əsgərlərin şişmiş yaralarla əzab çəkdiyini görüb. Lakin daha sakitləşdirici məlhəmlə müalicə edilmiş pasiyentlər çox az infeksiya əlaməti ilə nisbətən rahat dincəlirdi. Həmin gündən Paré yaraların müalicəsində amansız isti yağdan bir daha istifadə etməyəcəyinə söz verib.

1545-ci ildə Paré Yaraları müalicə etmə üsuluəsərində yara müalicələrini məşhurlaşdırıb və beləliklə, insani “rasional” cərrahi praktikanın inkişafına öncüllük edib. Tibbə digər mühüm töhfəsi yaranı isti dəmirlə yandırmaq kimi ənənəvi üsul əvəzinə amputasiya (ətrafın kəsilməsi) zamanı qanaxmanı önləmək üçün qan damarlarının bağlanmasını (məsələn, iplə bağlamaq) təşviq etməsi olub. Paré həmçinin körpələrin daha təhlükəsiz doğulmasını təmin edən tətbiqlərdən istifadə etməklə mamalıq elminin inkişafına imkan yaradıb.

Yazıdakı şəklin izahı: Ambroise Paré-nin Instrumenta chyrurgiae et icones anathomicae (Cərrahi alətlər və anatomik rəsmlər) əsərindən süni əl, 1564, Paris.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Ambroise Paré (1510–1590)

• Əvvəlki mövzu: İnsan bədəninin quruluşu haqqında 1543 – Vesalius ilə anatomiyanın təkmilləşməsi
• Növbəti mövzu: Eustachi-nin xilas edilmiş şah əsərləri 1552 – Anatomiyada dəqiqlik dövrü başlayır