Prosopaqnoziya 1947 – Üzləri tanıya bilməmə xəstəliyi

Həyat yoldaşınızı, övladınızı və ya güzgüdə öz əksinizi görüb sanki yad birini gördüyünüzü hiss etdiyinizi təsəvvür edin. Üz korluğu kimi də tanınan prosopaqnoziya xəstələri sosial qarşılıqlı əlaqələrini xeyli çətinləşdirən bu əlamətlərdən əziyyət çəkirlər. 

Prosopaqnoziya, insanın beynində üzləri tanımağa cavabdeh nahiyənin inkişaf etmədiyi və ya sonradan zədələndiyi nevroloji pozuntudur. Prosopaqnoziya termini yunanca “üz” və “bilik çatışmazlığı” mənasını verən “prosopo” və “agnosia” sözlərindən yaranmışdır.

Alman nevroloq Joachim Bodamer 1947-ci ildə başından güllələnmiş gənc kişinin ailə üzvlərini və hətta öz üzünü tanıya bilməməsi əlamətlərini müzakirə edərkən prosopaqnoziya terminini irəli sürdü. Prosopaqnoziya ilə tez-tez əlaqələndirilən xüsusi beyin nahiyəsi serebral korteksin aşağı hissəsində yerləşən fusiform gyrusdur. 

• Sonradan yaranan zədə və anomaliyalar nəticəsində əmələ gələn qazanılmış prosopaqnoziyaya nadir rast gəlinir. 
• Halların böyük əksəriyyəti genetik mutasiya və gen delesiyası (genin silinməsi) nəticəsində yarandığı düşünülən konjenital (anadangəlmə, inkişafla bağlı) prosopaqnoziyaya işarə edir. 
• Daha nadir görülsə də, həmin nahiyəyə şişin təzyiqi, karbonmonoksid zəhərlənməsinə bağlı zədələnmə, cərrahi ağırlaşmalar, ensefalit (beyin iltihabı) və Alzheimer xəstəliyi də prosopaqnoziyaya səbəb ola bilər. 
• Həmçinin son tədqiqatlar autizm və Asperger sindromu olan xəstələrdə prosopaqnoziyaya rastgəlmə göstəricisinin yüksək olduğunu göstərir.

Bir çox halda təsirlənmiş şəxs insan üzləri ilə əlaqəsi olmayan obyektləri normal ayırd edə bilir. Lakin irəliləmiş səviyyələrdə insan öz üzünü güzgüdə tanımamaq, hətta üzləri obyektlərdən ayıra bilməmək problemi yaşaya bilər. Qazanılmış prosopaqnoziya erkən uşaqlıqda zədələnmə nəticəsində yaranarsa, uşaq üzləri tanımaq qabiliyyətini tam inkişaf etdirmədən və üzləri tanıya bilmədiyini anlamadan böyüyə bilər.

Xüsusi müalicəsi olmayan prosopaqnoziya xəstələri üçün insan üzlərini tanımağa kömək edən müalicəvi strategiyaların və ya normal üz emalı mexanizmlərini bərpa etməyə çalışan üsulların faydalı ola biləcəyi düşünülür. Prosopaqnoziya üzrə tədqiqatlar yalnız üz qavrayışı nəzəriyyələrinə işıq tutmur, həm də beyində qavrayış təmsillərinin necə təşkil olunması və saxlanması barədə məlumat verdiyi üçün tibb tarixi baxımından əhəmiyyətlidir.

Yazıdakı şəklin izahı: Prosopaqnoziya xəstələri ailə üzvləri və yaxın dostları da daxil olmaqla üzləri tanımaqda və ayırd etməkdə böyük çətinlik yaşayırlar.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Joachim Bodamer (1910–1985)

• Əvvəlki mövzu: Razılıq forması 1947 – Nürnberq kodeksi və tədqiqat iştirakçısının razılığı
• Sonrakı mövzu: Kortizon 1948 – İltihabın möcüzəsi