Qədim Misirdə “KİŞİ AYBAŞISI” yanılması: qanlı sidik və sidik kisəsi xərçəngi epidemiyası
Bu məqalədə
13-cü gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Nil Misirə həyat verən damar idi; lakin eyni sular minilliklər boyu xalqı qıran səssiz qatili də saxlayırdı.
Əvvəlki məqalədə Ebers papirusundakıdərmanları araşdırdıq. Bu gün mikroskopun ixtirasından minilliklər əvvəl bir parazitin (şistosomanın) bütöv sivilizasiyanın sidik kisəsinə necə xərçəng toxumları səpdiyindən danışacağıq.
Bu hekayə xərçəngin yalnız müasir kimyəvi maddələrin deyil, təbiətdəki bioloji dövrlərin də nəticəsi olduğunu göstərən ilk “ətraf mühit mənşəli kanserogenez” nümunəsidir.
Xəstəliyin tarixi yolçuluğu
E.ə. 1550
“AAA” xəstəliyi: Ebers papirusu qanlı sidik (hematuriya) epidemiyasını təsvir edib sürmə ilə müalicə tövsiyə etdi.
E.ə. 1100-cü illər
20-ci sülalə mumiyaları: Parazit yumurtaları toxumalarda əhəngləşmə və xərçəng yaratdı.
1910
Rufferin kəşfi: Sir Marc Armand Ruffer mumiyaları rehidratasiya edərək (nəmləndirərək) daşlaşmış yumurtaları mikroskopda gördü.
Bu gün
WHO təsnifatı: Schistosoma haematobium, qrup 1 kanserogen (qəti xərçəngyaradıcı) elan edildi.
1. Mumiyaları danışdıran adam: Sir Ruffer
1910-cu ilədək mumiyalar yalnız vizual arxeoloji əşya sayılırdı. İngilis patoloq Sir Marc Armand Ruffer, Qahirədə hazırladığı xüsusi məhlulla (Ruffer məhlulu) 3000 illik qurumuş böyrək toxumasını yenidən yumşalda bildi.
Mikroskopdakı sürpriz
Ruffer mikroskopda qum dənələri deyil, toxumada qalmış minlərlə parazit yumurtasıgördü. Bu kəşf paleoparazitologiyanı başlatdı və Misir xalqını qıran xəstəliyə ad verdi: şistosomoz (bilharsioz).
2. Nildən sidik kisəsinə: ölümcül dövr
Qədim Misirdə əkinçilik Nil sularında ayaqyalın işləməyi tələb edirdi. Bu, parazitin insana keçməsi üçün ideal mühit yaradırdı. Bioloji amilin xərçəngə aparma hekayəsi:
Təmas
Əkinçilər və uşaqlar ilbizlərdən suya yayılan sürfələrin (serkariyaların) olduğu Nil sularına girir.
Yerləşmə
Sürfələr dərini deşir, qanla sidik kisəsi ətrafındakı damarlara yerləşib yumurtlayır.
Kanserogenez
Toxumaya saplanan yumurtalar xroniki iltihab yaradır. İllərlə davam edən qıcıqlanma ölümcül yastıhüceyrəli karsinomayasəbəb olur.
3. “AAA” xəstəliyi: yanlış şərh edilən epidemiya
Ebers papirusunda tez-tez keçən “aaa” xəstəliyi əslində şistosomozun əsas əlaməti olan hematuriya (qanlı sidik) idi. Heroqliflərdə “fallusdan (penisdən) gələn qan” simvolu ilə təsvir olunmuşdu.
Xəstəlik o qədər geniş yayılmışdı ki (%45-50), misirlilər kişilərdə qanlı sidiyi bəzən patoloji hal deyil, “kişi aybaşısı” və ya yetkinliyə keçidin, məhsuldarlığın işarəsi kimi yanlış şərh edirdilər.
Qədim müalicə: sürmə
Misirli həkimlər parazit mənşəyini bilməsələr də, müalicə üçün toksik metal olan sürmədən (Antimony) istifadə ediblər.
Maraqlı məlumat: sürmə birləşmələri 20-ci əsrə qədər müasir təbabətdə də şistosomoz müalicəsində istifadə olunub. Qədim bilik minilliklər qüvvədə qalıb.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.