Qırmızı Şərab Sağlamlıq üçün Yaxşıdırmı? Müsbət və Mənfi Cəhətləri

Qırmızı şərab tünd rəngli üzümlərin fermentasiyasından əldə olunan alkoqollu içkidir. Əsrlərdir süfrələrin və sosial həyatın bir hissəsi olan qırmızı şərab haqqında tez-tez "qırmızı şərabın faydaları" qeyd olunur. Bəs həqiqətən şərab sağlamdırmı? Bu mövzuda bəzən ziddiyyətli məlumatlar eşidirik: bir tərəfdən tərkibindəki antioksidantlara görə ürək sağlamlığına yaxşı təsir etdiyi deyilir, digər tərəfdən alkoqolun zərərləri barədə xəbərdarlıqlar edilir. Bu məqalədə qırmızı şərabın müsbət və mənfi cəhətləri ətraflı araşdırılacaq; faydaları, mümkün zərərləri, qan təzyiqi və xərçəng kimi sağlamlıq mövzularına təsirləri elmi məlumatlar əsasında nəzərdən keçiriləcək. Həmçinin ən çox maraq doğuran suallara sual-cavab formatında cavab verəcəyik.

Qırmızı Şərabın Qida Dəyəri

Əvvəlcə qırmızı şərabın qida tərkibinə baxaq. Qırmızı şərab vitamin və minerallarla zəngin qida deyil. Aşağıdakı cədvəldə qırmızı şərabın 100 ml (təxminən yarım kiçik qədəh) və 150 ml (orta bir qədəh) üçün əsas qida göstəriciləri verilib:

1Şəkər miqdarı şərabın növünə görə dəyişir; quru (sek) qırmızı şərabda şəkər çox az, şirin şərablarda isə daha çoxdur.

Qeyd: Göründüyü kimi qırmızı şərab kalorisindən başqa nəzərəçarpan qida dəyəri təmin etmir. Vitamin və mineral səviyyəsi demək olar yox dərəcəsindədir. Buna görə qırmızı şərabı qidalandırıcı içki kimi görmək düzgün olmaz; sağlamlığa təsirləri daha çox tərkibindəki alkoqol və polifenol birləşmələri ilə əlaqəlidir.

Qırmızı Şərabın Faydaları

Qırmızı şərabın ölçülü istifadəsinin bəzi potensial faydaları olduğu illərdir müzakirə edilir. Xüsusilə tərkibindəki antioksidantlar və polifenollar sayəsində müsbət təsir göstərə biləcəyi irəli sürülür. Qırmızı şərab istifadəsinin mümkün faydalarından bəziləri bunlardır:

• Ürək-Damar Sağlamlığı: Mülayim miqdarda qırmızı şərab istifadəsinin ürək sağlamlığını dəstəkləyə biləcəyi düşünülür. Tədqiqatlar gündə bir qədəh qırmızı şərab içən insanlarda HDL (yaxşı) xolesterin səviyyəsinin yüksəldiyini və damar sərtliyi riskinin azaldığını göstərib. Qırmızı şərabda olan resveratrol adlı antioksidant damarlarda pilək yaranmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Bu müşahidələr məşhur “Fransız Paradoksu”nun da əsasını təşkil edir: Fransa kimi Aralıq dənizi ölkələrində yağlı qidalanmaya baxmayaraq ürək xəstəliyi göstəricilərinin nisbətən aşağı olması yeməklə birlikdə ölçülü şərab istifadəsi ilə əlaqələndirilib. Lakin burada unudulmamalı məqam faydanın yalnız ölçülü istifadə ilə görüldüyüdür.

• Antioksidant və İltihab Əleyhinə Təsir: Qırmızı şərab üzüm qabıqlarından gələn resveratrol, flavonoidlər və antosianinlər kimi güclü antioksidant birləşmələr ehtiva edir. Bu antioksidantlar orqanizmdə hüceyrə zədələnməsinə səbəb olan sərbəst radikalları neytrallaşdıraraq oksidləşdirici stressi azaldır. Oksidləşdirici stressin azalması xroniki iltihabı azaldaraq ürək xəstəlikləri və bəzi xərçənglər də daxil olmaqla bir çox xəstəliyin riskini azalda bilər. Yəni qırmızı şərab tərkibindəki təbii birləşmələr sayəsində iltihab əleyhinə (iltihabın qarşısını alan) təsir göstərə bilər.

• Qanda Şəkər və Diabet: Bəzi tədqiqatlar axşam yeməyi ilə birlikdə ölçülü miqdarda (məsələn, 1 qədəh) qırmızı şərab istifadəsinin tip 2 diabet xəstələrində kardiometabolik risk amillərini bir qədər yaxşılaşdıra biləcəyini irəli sürüb. Məsələn, 2015-ci ildə aparılmış tədqiqatda müntəzəm kiçik doza qırmızı şərab qəbul edən diabetli insanlarda qan şəkəri və xolesterin profilində yaxşılaşma müəyyən edilib. Şərabdakı etanolun qlükoza metabolizəsinə töhfə verə biləcəyi, antioksidant tərkib hissələrinin də təsirli ola biləcəyi düşünülür. Lakin bu mövzuda nəticələr ardıcıl deyil; 2018-ci ildəki meta-analiz şərab istifadəsinin diabetli xəstələrdə qlükozaya nəzarəti nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşdırmadığını bildirib. Buna görə diabet varsa, alkoqol qəbulu ilə bağlı həkim razılığı və çox ölçülü istifadə şərtdir.

• Qan Təzyiqi və Damar Sağlamlığı: Qırmızı şərabdakı resveratrol və digər polifenolların qan təzyiqini aşağı salan təsirlərinin ola biləcəyi göstərilib. Amerika Ürək Assosiasiyasına görə resveratrol qan damarlarını genişləndirərək təzyiqi bir qədər aşağı sala və yaxşı xolesterini (HDL) artıra bilər. Maraqlı məqam: üzüm və onun məhsullarının (məsələn, təzə üzüm şirəsinin) da oxşar faydaları olduğu görülüb. Yəni qırmızı şərabın fermentasiya ilə alkoqollu hala gəlməsi şərt olmadan üzümün özü də ürəyə və təzyiqə müsbət təsir göstərə bilər. Yenə də həddi aşmadan ürək dostu alkoqollu içki seçiləcəksə, qırmızı şərab ağ şəraba nisbətən daha üstün sayılır.

• Beyin və Sinir Sistemi: Antioksidant resveratrol üzərində aparılmış tədqiqatlar bu maddənin beyində qoruyucu təsir yarada biləcəyini göstərir. 2015-ci ildəki icmal resveratrolun insultdan (iflicdən) sonra yaranan beyin zədələnməsini azaltmağa kömək edə biləcəyini bildirib. Həmçinin 2018-ci ildə heyvanlar üzərində aparılmış tədqiqatda travmatik beyin zədəsi yaradılmış siçovullarda resveratrolun oksidləşdirici stressi və sinir hüceyrələrinin ölümünü azaltdığı müəyyən edilib. Bu nəticələr qırmızı şərabdakı polifenolların neyroprotektiv (sinir hüceyrələrini qoruyan) təsirləri ola biləcəyinə işarə edir. Həmçinin bir çox insan az miqdarda alkoqol qəbulunun (məsələn, axşam bir stəkan şərabın) stress və gərginliyi azaldıb rahatlıq verdiyini bildirir. Bu da dolayı yolla psixoloji rifaha və yuxu keyfiyyətinə müsbət təsir kimi düşünülə bilər.

• Digər Mümkün Faydalar: Qırmızı şərab ənənəvi olaraq həzmə kömək edən içki kimi də tanınır. Yeməklə birlikdə qəbul olunan bir qədər şərab mədə turşusunu stimullaşdıraraq həzmi asanlaşdıra bilər. Həmçinin qırmızı şərab istifadəsinin sosial və mədəni baxımdan zövq və rahatlıq gətirməsi, stressin idarə edilməsinə töhfəsi də müsbət cəhətlərindən sayıla bilər. Tərkibindəki polifenolların bağırsaq mikrobiotasına müsbət təsir göstərə biləcəyi, prebiotik kimi davranaraq faydalı bağırsaq bakteriyalarının inkişafını dəstəkləyə biləcəyi barədə tədqiqatlar da var. Məsələn, 2018-ci ildə aparılmış tədqiqat qırmızı şərab polifenollarının bağırsaqda faydalı bakteriya balansını yaxşılaşdıra biləcəyini irəli sürüb. Lakin sadalanan bütün bu faydaların mülayim və müntəzəm, lakin ölçülü istifadə üçün keçərli ola biləcəyini, doza artdıqca faydaların itərək zərərlərin önə çıxacağını vurğulamaq lazımdır.

Ürək və Damar Sağlamlığı

Bir çox tədqiqat mülayim miqdarda qırmızı şərab istifadəsi ilə daha yaxşı ürək sağlamlığı arasında müsbət əlaqə olduğunu göstərib. Xüsusilə qırmızı şərabın ürək-damar xəstəlikləri riskini azalda biləcəyinə dair müşahidə məlumatları var. 2019-cu ildə aparılmış əhatəli icmal qırmızı şərab içənlərdə koronar ürək xəstəliyi riskinin daha aşağı ola biləcəyini bildirib və qırmızı şərabın kardioprotektiv təsirlərə malik ola biləcəyini irəli sürüb. Bu təsirin şərabdakı resveratrol və digər antioksidantların damarları qoruması və yaxşı xolesterin (HDL) səviyyəsini artırması ilə əlaqəli ola biləcəyi düşünülür.

Lakin bu əlaqənin səbəb-nəticə xarakteri daşıyıb-daşımadığı qeyri-müəyyəndir. Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA) qırmızı şərab içməklə ürək sağlamlığı arasındakı əlaqənin başqa həyat tərzi amillərindən qaynaqlana biləcəyini vurğulayır. Məsələn, qırmızı şərabı ölçülü istifadə edən insanlar ümumilikdə Aralıq dənizi pəhrizi kimi sağlam qidalanma rejiminə və həyat tərzinə malik olmağa meyilli ola bilərlər. Buna görə şərabın özündən daha çox onu müşayiət edən sağlam vərdişlər ürəyi qoruya bilər.

Digər tərəfdən, həddindən artıq alkoqol istifadəsi ürək üçün açıq-aşkar zərərlidir. Yüksək miqdarda alkoqol yüksək qan təzyiqinə yol aça, ürək ritmini pozaraq aritmiyalara səbəb ola və ürək əzələsi hüceyrələrinə toksik təsir göstərərək kardiomiopatiyaya (ürək əzələsi zədələnməsinə) zəmin yarada bilər. Buna görə ürək sağlamlığını qorumaq üçün alkoqol istifadəsi həmişə məhdudlaşdırılmalıdır. Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) kimi rəsmi qurumlar qadınlar üçün gündə ən çox 1 qədəh, kişilər üçün ən çox 2 qədəh şərab istifadəsini mülayim içmə ölçüsü kimi müəyyən edirlər. Bu miqdarlardan artıq istifadə mümkün faydaları sürətlə zərərə çevirə bilər.

Xərçəng Riskinə Təsiri

Qırmızı şərabın xərçəngə təsiri mübahisəli və əhəmiyyətli mövzudur. Bəzi tədqiqatlar ölçülü qırmızı şərab istifadəsinin müəyyən xərçəng növlərinin riskini azalda biləcəyinə dair nəticələr bildirib. Məsələn, qırmızı şərabdakı birləşmələrin antioksidant təsirlə hüceyrə zədələnməsini azaldaraq xərçəngin yaranmasına mane ola biləcəyi irəli sürülüb. Hətta bir neçə epidemioloji tədqiqatda qırmızı şərab içənlərdə bəzi xərçəng növlərinin daha az görüldüyü müşahidə edilib. Lakin bu cür nəticələr hələ qəti təsdiqini tapmayıb və səbəb-nəticə əlaqəsi qurulmayıb.

Digər tərəfdən, Milli Xərçəng İnstitutu (NCI) kimi nüfuzlu qurumlar alkoqol istifadəsinin xərçənglə güclü əlaqəsi olduğunu vurğulayırlar. Alkoqol orqanizmdə toksik maddələrə çevrilərək hüceyrələri zədələyir, DNA zədələnməsinə və nəzarətsiz hüceyrə böyüməsinə yol açır. Buna görə alkoqolun təmin edə biləcəyi mümkün faydalar xərçəng riskindən söhbət gedəndə potensial zərərlərin kölgəsində qala bilər. NCI və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə alkoqol istifadəsi; ağız, boğaz, qida borusu, qaraciyər, süd vəzi və yoğun bağırsaq xərçəngi başda olmaqla ən azı yeddi müxtəlif xərçəng növünün yaranma riskini artırır. Xüsusilə süd vəzi xərçəngi riski gündə bir qədəh kimi aşağı səviyyələrdə belə arta bilər.

Son illərdə aparılmış əhatəli təhlillər alkoqolun “təhlükəsiz” səviyyəsinin olmadığını göstərir. 2023-cü ildə dərc olunmuş Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı hesabatı mövcud sübutlara əsasən sağlamlıq baxımından alkoqolun tam risksiz ola biləcəyi istifadə səviyyəsinin olmadığını açıqlayıb. Hətta Avropa regionunda alkoqolla əlaqəli xərçənglərin təxminən yarısının həftədə yalnız 1,5 litr şərab (gündə ~1-2 qədəh) kimi yüngül-orta səviyyəli istifadədən qaynaqlandığı bildirilib. Bu məlumatlar əsasında qırmızı şərab içərkən xərçəng riskinin doza ilə artdığını və mümkün faydaların, xüsusilə çox istifadə zamanı yaranan xərçəng riski ilə müqayisədə çox aşağı qaldığını unutmamaq lazımdır.

Tip 2 Diabet və Metabolik Təsirlər

Qırmızı şərabın tip 2 diabet xəstələrinə və metabolik sağlamlığa təsirləri də araşdırılıb. 2015-ci ildə diabetli insanlarla aparılmış randomizə edilmiş klinik tədqiqat axşam yeməklərində bir qədəh qırmızı şərab içməyin 2 ilin sonunda kardiometabolik risk amillərində kiçik yaxşılaşmalar təmin etdiyini bildirib. Bu tədqiqatda ölçülü qırmızı şərab istifadəsinin tip 2 diabetli insanlarda ümumilikdə təhlükəsiz olduğu və HDL (yaxşı xolesterin) səviyyəsini bir qədər artıra bildiyi müəyyən edilib. Tədqiqatçılar şərabdakı etanolun qlükoza metabolizəsində rol oynaya biləcəyini, həmçinin şərabın alkoqolsuz tərkib hissələrinin (məsələn, polifenolların) də bu təsirə töhfə verə biləcəyini bildiriblər. Qırmızı şərabın yeməklə birlikdə qəbulunun qan şəkərinin kəskin yüksəlməsinin qarşısını ala və insulinə həssaslığı yaxşılaşdıra biləcəyi barədə fərziyyələr də var.

Bununla belə bütün tədqiqatlar eyni müsbət nəticəni verməyib. 2018-ci ildə dərc olunmuş meta-analiz tip 2 diabetli insanlarda qırmızı şərab da daxil olmaqla mülayim alkoqol istifadəsinin qan şəkərinə nəzarətdə və ya digər ürək-damar risk amillərində əhəmiyyətli yaxşılaşma təmin etmədiyini göstərib. Bu vəziyyət qırmızı şərabın diabetin idarə olunmasında rutin tövsiyə edilməsi üçün kifayət qədər sübut olmadığına işarə edir. Diabet xəstələri üçün alkoqol istifadəsi fərdi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişə bildiyindən bu insanlar şərab və ya digər alkoqollu içkiləri qəbul etməzdən əvvəl mütləq həkimləri ilə məsləhətləşməlidirlər. Xüsusilə insulin və ya digər diabet dərmanları istifadə edənlərdə alkoqolun hipoqlikemiya (qan şəkərinin düşməsi) riskini artıra biləcəyi unudulmamalıdır.

Qan Təzyiqinə Təsirləri

Qırmızı şərabın qan təzyiqinə təsiri həm müsbət, həm də mənfi cəhətləri ilə araşdırılır. Amerika Ürək Assosiasiyasına (AHA) görə qırmızı şərabdakı resveratrol qan damarlarını genişləndirərək qan təzyiqini aşağı sala bilər və eyni zamanda yüksək sıxlıqlı lipoprotein (HDL, “yaxşı” xolesterin) səviyyəsini artıra bilər. Qırmızı şərabdakı proantosianidinlər kimi bəzi polifenol birləşmələrinin də damar sağlamlığını qoruduğu, bununla təzyiqə nəzarətə töhfə verə bildiyi bildirilir. Məsələn, 2021-ci ildə aparılmış meta-analiz qırmızı şərabdakı prosianidin adlı birləşmələrin qan damarlarını sağlam saxlamağa kömək etdiyini göstərib.

Digər tərəfdən qırmızı şərab istifadəsinin təzyiqə təsiri barədə diqqət edilməli məqamlar var. Bəzi tədqiqatlar qırmızı üzüm və ya üzüm şirəsi kimi alkoqolsuz üzüm məhsullarının da oxşar təzyiqsalıcı təsir göstərdiyini ortaya qoyub. 2017 və 2021-ci illərdə dərc olunmuş iki fərqli tədqiqat fermentasiya olunmamış qırmızı üzüm şirəsinin və üzüm əsaslı məhsulların müntəzəm istifadəsinin qan təzyiqinin bir qədər azalması ilə əlaqəli olduğunu müəyyən edib. Bu nəticələr təzyiqi azaltmaq üçün alkoqolun şərt olmadığını, üzümün özünün də fayda verə biləcəyini göstərir. Üzüm şərabda da olan polifenolları ehtiva edir; buna görə üzüm və ya üzüm şirəsi istifadə etmək qan təzyiqinə müsbət təsiri alkoqol risklərini almadan əldə etmək üçün daha təhlükəsiz yol ola bilər.

Əlbəttə, həddindən artıq alkoqol istifadəsi qan təzyiqini yüksəldən amildir. Qısa müddətdə alkoqol qəbulu bəzi insanlarda vazodilatasiya (damar genişlənməsi) yaradaraq müvəqqəti təzyiq azalması təmin etsə də, uzun müddətdə müntəzəm yüksək alkoqol qəbulu hipertenziya riskini artırır. Alkoqol həmçinin ürəkdə aritmiya (qeyri-müntəzəm ritm) yaradaraq və ürək əzələsinə zərər verərək ürək-damar sağlamlığını təhdid edir. Buna görə təzyiqə nəzarət üçün qırmızı şərab istifadə olunacaqsa belə, bu, çox ölçülü olmalıdır; yüksək təzyiqi və ya ürək xəstəliyi olan insanlar isə alkoqol istifadəsində həkim tövsiyəsinə əməl etməlidirlər.

Beyin və Sinir Sisteminin Sağlamlığı

Qırmızı şərabdakı polifenolların beyin və sinir sisteminin sağlamlığına təsiri də araşdırılıb. Xüsusilə resveratrol güclü antioksidant kimi neyron zədələnməsinə qarşı qoruyucu potensiala malikdir. 2015-ci ildə aparılmış elmi icmal resveratrolun insultdan (iflicdən) sonra və ya mərkəzi sinir sistemi zədələrində yaranan ikincili beyin zədələnməsindən qorunmağa kömək edə biləcəyini bildirib. Resveratrolun bu təsiri iltihabı azaltması, oksidləşdirici stressi yüngülləşdirməsi və hüceyrə ölümünə mane olması sayəsində göstərdiyi qeyd olunub. Həmçinin 2018-ci ildə heyvanlar üzərində aparılmış tədqiqatda eksperimental travmatik beyin zədəsi yaradılmış siçovullara resveratrol verildikdə beyində oksidləşdirici zədələnmənin və hüceyrə ölümünün azaldığı müəyyən edilib. Bu nəticələr qırmızı şərabdakı resveratrolun neyroprotektiv (sinir hüceyrələrini qoruyan) təsirləri ola biləcəyini düşündürür.

Bununla belə həmin tədqiqatların resveratrolun birbaşa tətbiqi ilə aparıldığı, yəni qırmızı şərab istifadəsi ilə bu nəticələrin birbaşa göstərilmədiyi vurğulanmalıdır. Resveratrolun laboratoriyada və ya yüksək dozalı əlavələrlə əldə olunan təsirlərini gündəlik həyatda bir-iki qədəh şərab içməklə təmin etmək asan olmaya bilər. Şərabdan əhəmiyyətli miqdarda resveratrol almaq üçün sağlamlığa zərər verə biləcək qədər çox içmək lazım gələ biləcəyi də bildirilir. Buna görə beyin sağlamlığını qorumaq üçün qırmızı şərabı əlavə kimi görmək əvəzinə birbaşa üzüm, qaragilə, tut kimi resveratrol və oxşar polifenollar olan qidaları istifadə etmək daha təhlükəsiz seçim olacaq.

Digər tərəfdən, həddindən artıq alkoqol istifadəsi beyin sağlamlığına ciddi zərər verə bilər. Uzunmüddətli və intensiv alkoqol istifadəsi idrak funksiyalarının pozulmasına, yaddaş problemlərinə və demensiya riskinin artmasına yol açır. Hətta bəzi tədqiqatlarda heç alkoqol istifadə etməyənlərlə müqayisədə mülayim istifadə edənlərdə daha aşağı demensiya riski müşahidə olunsa da (ehtimal ki, yanaşı həyat tərzi fərqlərinə görə), ümumi tibb ictimaiyyəti alkoqolun demensiya və ya neyrodegenerativ xəstəliklərdən qorunmaq üçün tövsiyə oluna biləcək vasitə olmadığını vurğulayır. Qısası, qırmızı şərabdakı birləşmələr eksperimental olaraq beyinə qoruyucu təsir göstərə bilsə də, praktikada beyin sağlamlığı üçün alkoqol istifadəsi tövsiyə edilmir. Bunun əvəzinə antioksidantla zəngin meyvə-tərəvəz yemək və ümumi sağlam həyat vərdişləri mənimsəmək daha təsirlidir.

Qırmızı Şərabın Zərərləri və Sağlamlıq Riskləri

Yuxarıda qeyd etdiyimiz bəzi faydalar olsa da, qırmızı şərab nəticə etibarilə alkoqollu içkidir və alkoqolun orqanizmə zərərləri yaxşı məlumdur. Mütəxəssislər qırmızı şərab da daxil olmaqla heç bir alkoqollu içkinin “sağlamlıq üçün zəruri” olmadığını və yalnız fayda əldə etmək məqsədilə alkoqol istifadəsinin tövsiyə edilmədiyini bildirirlər. Qırmızı şərabın potensial zərərləri və diqqət edilməli riskli cəhətləri bunlardır:

• Xərçəng Riski: Alkoqol istifadəsi ilə xərçəng arasında birbaşa əlaqə var. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (WHO) alkoqolu insanlarda kanserogen (xərçəng yaradan) təsiri qəti olan Qrup 1 kanserogen kimi təsnif edib. Qırmızı şərab da alkoqol növü olduğuna görə müntəzəm istifadəsi bəzi xərçəng növlərinin riskini artırır. Ağız, boğaz, qida borusu, qaraciyər, yoğun bağırsaq (kolon) və qadınlarda süd vəzi xərçəngi bu siyahıda ön sıralardadır. Məsələn, 2021-ci ildə Lancet Oncology jurnalında dərc olunmuş əhatəli tədqiqatda aşağı və orta səviyyədə belə alkoqol istifadəsinin qadınlarda süd vəzi xərçəngi və hər iki cinsdə yoğun bağırsaq xərçəngi riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı göstərilib. Hətta 2019-cu ildə aparılmış tədqiqatda həftədə yalnız 1 şüşə şərab içməyin ömürboyu xərçəng riskini kişilərdə siqaretdə olduğu kimi 1%, qadınlarda isə 1,4% artırdığı hesablanıb. Xüsusilə süd vəzi xərçəngi mövzusunda diqqətçəkən nəticə budur ki, gündə yalnız 1-2 qədəh (mülayim sayılan) alkoqol istifadə edən qadınlarda belə süd vəzi xərçəngi riski heç içməyənlərlə müqayisədə nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəkdir. Qısası, qırmızı şərabdakı resveratrol kimi antioksidantlar laboratoriya şəraitində xərçəng əleyhinə təsir göstərsə də, real həyatda alkoqolun hüceyrələri zədələyən və xərçəng yaranmasını asanlaşdıran təsiri bu potensial faydanı kölgədə qoyur. Buna görə xüsusilə ailəsində xərçəng tarixçəsi olanlar və ya xərçəng riskini minimuma endirmək istəyənlər üçün ən təhlükəsiz yol alkoqoldan uzaq durmaq və ya çox nadir istifadə etməkdir.

• Qaraciyər Sağlamlığı və Alkoqol Asılılığı: Qırmızı şərab da daxil olmaqla alkoqolun uzun müddətdə ən çox zərər verdiyi orqanlardan biri qaraciyərdir. Müntəzəm və yüksək miqdarda alkoqol qəbulu qaraciyər hüceyrələrini zədələyərək qaraciyər piylənməsi, alkoqol hepatiti, sirroz və qaraciyər çatışmazlığına yol aça bilər. Hətta bəzi insanlar genetik və ya digər risk amillərinə görə daha az miqdarda alkoqolla belə qaraciyər zədələnməsinə meyilli ola bilərlər. Həmçinin alkoqol asılılıq potensialı yüksək olan maddədir. Zövq üçün başlayan qırmızı şərab vərdişi bəzi insanlarda zamanla tolerantlıq yaranmasına və istifadənin nəzarətsiz artmasına səbəb ola bilər. Alkoqol asılılığı (alkoqolizm) qaraciyərlə yanaşı beyinə, ürəyə və psixoloji sağlamlığa dağıdıcı təsir göstərən ciddi xəstəlikdir. Buna görə “faydalıdır” düşüncəsi ilə belə hər gün müntəzəm şərab istifadəsinin asılılıq riski yarada biləcəyi unudulmamalıdır.

• Yüksək Təzyiq və Ürək Xəstəlikləri: Yuxarıda qırmızı şərabın az miqdarda təzyiqi tarazlaşdıra biləcəyindən danışdıq. Lakin həddindən artıq alkoqol istifadəsi mübahisəsiz yüksək qan təzyiqinə (hipertenziyaya) yol açır. Davamlı çox alkoqol qəbul edən insanlarda zamanla qan təzyiqi yüksəlir və bu da infarkt, insult riskini artırır. Alkoqol eyni zamanda ürək ritminə də mənfi təsir göstərə bilər; aritmiyalara (qeyri-müntəzəm ürək döyüntülərinə) zəmin yaradır. Xüsusilə “bayram ürəyi sindromu” deyilən vəziyyətdə ağır alkoqol qəbulundan sonra qulaqcıq fibrilasiyası kimi ciddi ritm pozuntuları görülə bilər. Alkoqolun ürək əzələsinə birbaşa toksik təsiri də var; çox istifadə nəticəsində ürək əzələsi zəifləyərək kardiomiopatiya və ürək çatışmazlığına səbəb ola bilər. Memorial Xəstəxanasının Kardiologiya şöbəsinin mütəxəssisləri də “ürəyiniz üçün alkoqol faydalıdır demirik” deyərək, içki içiləcəksə bunun gündə bir qədəh qırmızı şərabla məhdudlaşdırılmasını, hətta içməyənlərin heç başlamayıb üzüm yeməsinin daha sağlam olacağını vurğulayırlar. Yəni qırmızı şərab ürəyə faydalı ola bilən bəzi maddələr ehtiva etsə belə çox içildikdə ürəyə zərəri faydasından qat-qat çox olacaq.

• Artıq Kalori və Çəki Artımı: Alkoqol hər qram üçün 7 kcal enerji verir. Qırmızı şərabın da hər qədəhində ~100-150 kalori var. Bu kalorilər orqanizmə qida dəyəri qazandırmır, “boş kalori” adlanır. Müntəzəm şərab istifadəsi, xüsusilə porsiyaya diqqət edilmədikdə, gündəlik kalori qəbulunu hiss etdirmədən artıra bilər. Bu da uzun müddətdə çəki artımına və piylənməyə yol aça bilər. Artıq çəki isə ürək-damar xəstəlikləri, diabet və yüksək təzyiq kimi problemlər üçün risk amilidir. Buna görə formasına diqqət edən və ya pəhriz saxlayan insanlar şərab istifadəsində də ölçülü olmalıdırlar. Alkoqollu içki içdikdə iştahanın açılması və yüksək kalorili qəlyanaltıların daha çox yeyilməsi də tez-tez rast gəlinir; bu da çəkiyə nəzarəti çətinləşdirən amildir.

• Həzm Sisteminə və Digər Zərərləri: Alkoqol mədəyə və mədəaltı vəzə qıcıqlandırıcı təsir göstərdiyindən çox şərab istifadəsi qastrit, reflüks və pankreatit riskini yüksəldə bilər. Xüsusilə acqarına içilən şərab mədə turşusunu artıraraq mədə divarını qıcıqlandıra bilər. Həmçinin bəzi insanlarda qırmızı şərab içmək miqren tipli baş ağrılarını tətikləyə bilər (tərkibindəki tiramin və histamin kimi maddələrə görə). Qırmızı şərab diş minasına da zərər verə, dişlərdə rəng dəyişikliyi və ləkələnmə yarada bilər. Bunlarla yanaşı hamiləlik dövründə heç bir miqdarda alkoqol təhlükəsiz deyil – hamiləlikdə alkoqol qəbulu körpənin inkişafında daimi zədələnmələr (Fetal Alkoqol Sindromu kimi) yarada biləcəyindən gələcək analar qırmızı şərab da daxil olmaqla bütün alkoqoldan uzaq durmalıdırlar. Əmizdirmə dövründə də alkoqolun südə keçdiyi və körpə üçün risk daşıdığı unudulmamalıdır.

• Təhlükəsiz İstifadə Miqdarı və Digər Tədbirlər: Səhiyyə qurumları alkoqol istifadə ediləcəksə qadınlar üçün gündə 1 qədəhi, kişilər üçün gündə 2 qədəhi keçməməyi tövsiyə edirlər. (Burada “1 qədəh” təxminən 140-150 ml şərab kimi müəyyən edilir.) Lakin bu hədlərin altında qaldıqda belə riskin sıfırlanmadığını bilmək vacibdir. Son illərdə aparılmış tədqiqatlar “heç bir alkoqol miqdarının tam təhlükəsiz olmadığını” irəli sürür. Buna görə qırmızı şərabı yalnız mümkün faydaları üçün içmək əvəzinə, artıq sosial məqsədlə istifadə edilirsə ölçülü davam etməyin, heç içmirsinizsə də sağlamlığınız üçün sırf şəraba başlamaq kimi yanaşmanın tövsiyə edilmədiyini qeyd etmək lazımdır. Fayda əldə etmək üçün üzüm, nar və qaragilə kimi antioksidantla zəngin meyvələri yemək və ya onların təbii şirəsini içmək şərab içməklə müqayisədə daha sağlam seçim olacaq.

Aşağıdakı cədvəldə qırmızı şərabın sağlamlığa əsas müsbət və mənfi təsirləri ümumiləşdirilib:

Qırmızı Şərabın Faydaları və Zərərləri (Xülasə Cədvəli)

Cədvəl: Qırmızı şərabın müsbət və mənfi təsirlərinin müqayisəsi. Mülayim istifadə adətən gündəlik 1 qədəhlə məhdud qəbul edilir. Bu miqdardan artıq istifadə zamanı zərər görmək ehtimalı nəzərəçarpacaq dərəcədə artır.

Tez-Tez Verilən Suallar (Sual-Cavab)

Sual: Qırmızı şərab qan təzyiqini yüksəldirmi?

Cavab: Ölçülü miqdarda qırmızı şərab adətən qan təzyiqini yüksəltmir, əksinə tərkibindəki resveratrol sayəsində bir qədər təzyiqsalıcı təsir göstərə bilər. Amerika Ürək Assosiasiyasına görə qırmızı şərabdakı polifenollar damarları genişləndirərək qan təzyiqini tarazlaşdıra bilər. Lakin bu təsir kiçikdir və müntəzəm idman, duzsuz pəhriz kimi tədbirləri əvəz etmir. Digər tərəfdən, həddindən artıq miqdarda şərab və ya alkoqol istifadə etmək qan təzyiqini mütləq yüksəldir. Çox alkoqol qəbul etdiyiniz gecənin ertəsi səhər təzyiqiniz normaldan yüksək ola bilər; uzun müddətdə davamlı yüksək alkoqol istifadəsi xroniki hipertenziyaya yol açır. Yəni az içsəniz problem yoxdur, lakin çox içsəniz qırmızı şərab da təzyiqi yüksəldir.

Sual: Şərab həqiqətən sağlamdırmı?

Cavab: Şərab (xüsusilə qırmızı şərab) bəzən “sağlam” kimi təqdim edilsə də, əslində dərman deyil, alkoqollu içki olduğunu unutmamaq lazımdır. Tərkibindəki antioksidantlara (resveratrol kimi) görə içməyənlərdə “görəsən mən də içməliyəmmi” fikri yarana bilər. Lakin həkimlər heç içməyən insana sağlamlıq naminə şərab içməyə başlamağı tövsiyə etmirlər. Çünki alkoqolun yarada biləcəyi zərər potensialı əldə edilə biləcək kiçik faydalardan ağır gələ bilər. Qısası, şərab əsasən sağlam bir şey deyil, lakin tam qadağan olunmuş da deyil; zövq üçün ara-sıra içməyi sevirsinizsə və bunu gündə 1 qədəh kimi aşağı miqdarda saxlayırsınızsa, ümumi sağlam həyat tərzi daxilində böyük zərər görmədən istifadə edə bilərsiniz. Lakin içmirsinizsə, sırf ürəyə yaxşı təsir edir deyə şəraba başlamamalısınız. Sağlamlıq üçün şərab əvəzinə üzüm, meyvələr, yaşıl çay kimi alternativlərdən antioksidant ala bilərsiniz.

Sual: Qırmızı şərab xərçəngə səbəb olurmu?

Cavab: Qırmızı şərab birbaşa dərhal xərçəng yaratmır, lakin tərkibindəki alkoqol xərçəng riskini artırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı alkoqolu ən yüksək xərçəngyaradıcı təsir kateqoriyasına daxil edir. Müntəzəm alkoqol qəbul edən insanlarda ağız, qırtlaq, qida borusu, qaraciyər, yoğun bağırsaq və qadınlarda süd vəzi xərçəngi daha çox görülür. Hətta yeni tədqiqatlar az miqdarda alkoqol qəbul etsəniz belə (həftədə bir neçə qədəh kimi), xüsusilə süd vəzi və yoğun bağırsaq xərçəngi riskinin heç içməyənlərdən əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olduğunu göstərir. Qırmızı şərabın özü deyil, tərkibindəki etanol orqanizmdə xərçəng yaranmasına zəmin yaradan kimyəvi dəyişikliklərə yol açır. Buna görə “qırmızı şərab iç, qan artırır, xərçəngdən qoruyur” kimi inanc elmi baxımdan düzgün deyil. Tam əksinə, az olsa belə müntəzəm alkoqol istifadəsi xərçəng riskini bir qədər artıra bilər. Xərçəngdən qorunmaq istəyirsinizsə, alkoqol qəbulunuzu mümkün qədər məhdudlaşdırmalısınız.

Sual: Hamiləlikdə qırmızı şərab içmək olarmı?

Cavab: Xeyr. Hamiləlikdə qırmızı şərab və ya hər hansı alkoqollu içki istifadəsi qətiyyən tövsiyə edilmir. Alkoqol plasenta vasitəsilə körpəyə keçir və inkişaf edən dölün orqanlarını zədələyə bilər. Hamiləlikdə alkoqol qəbulu düşük riskini artırdığı kimi, doğulacaq körpədə Fetal Alkoqol Sindromu adlanan, intellektual gerilik, inkişaf pozuntusu və davranış problemləri ilə səciyyələnən vəziyyətə yol aça bilər. Hamiləlikdə heç bir alkoqol miqdarı təhlükəsiz sayılmayıb. Buna görə gələcək analar həvəs etdikləri və ya “bir dəfədən heç nə olmaz” düşündükləri halda belə qırmızı şərab içməməlidirlər. Əmizdirmə dövründə də diqqətli olmaq lazımdır; qəbul olunan alkoqol südə qarışaraq körpəyə keçə bilər.

Sual: Gündə nə qədər qırmızı şərab içmək olar?

Cavab: Ümumi səhiyyə qurumlarına görə qadınlar üçün gündə ən çox 1 qədəh (150 ml), kişilər üçün isə ən çox 2 qədəh qırmızı şərab məqbul hədd sayılır. Həftəlik qadınlar üçün cəmi 7 qədəh, kişilər üçün 14 qədəh yuxarı hədd kimi düşünülə bilər. Lakin bu, maksimum həddir və bu miqdarların hər gün istifadəsi sağlamlıq demək deyil! Mümkündürsə, həftədə ən azı bir neçə günü tam alkoqolsuz keçirməli, ardıcıl çoxlu qədəh içməməlisiniz. Həmçinin insanın yaşına, çəkisinə və sağlamlıq vəziyyətinə görə bu hədlər dəyişə bilər; bəzi insanlar üçün gündə 1 qədəh belə çox ola bilər. Xüsusilə yaşlılıqda qaraciyər metabolizəsi yavaşladığından daha kiçik miqdarlara üstünlük verilməlidir. Unutmayın, bu hədlərin altında qalmaq riskləri azaldır, lakin aradan qaldırmır. Ən sağlam yanaşma qırmızı şərabı müntəzəm vərdişə çevirmədən, xüsusi hallarda və ölçülü istifadə etməkdir.

Sual: Qırmızı şərabın hansı növü daha sağlamdır?

Cavab: Ümumilikdə quru (sek) qırmızı şərablar şirin şərablardan daha sağlam sayılır. Çünki quru şərablarda şəkər tərkibi çox aşağıdır və bu, lazımsız kalori qəbulunu azaldır. Həmçinin üzüm növünə və hazırlanma üsuluna görə polifenol miqdarı dəyişə bilsə də, böyük fərqlər yoxdur; bütün qırmızı şərablar oxşar antioksidant birləşmələr ehtiva edir. Yəni “X regionunun şərabı daha sağlamdır” kimi fikir elmi olaraq sübut edilməyib. Əsas məsələ şərabın keyfiyyətli, əlavəsiz, mümkündürsə aşağı sulfitli olması və düzgün şəraitdə saxlanmasıdır. Lakin vurğulayaq: Hansı növ olursa olsun, çox içsəniz sağlam deyil. Buna görə ən sevdiyiniz növü seçib onu da həddində içmək ən yaxşısıdır.

Sual: Qırmızı şərab əvəzinə üzüm şirəsi içsəm eyni faydanı alarammı?

Cavab: Böyük ölçüdə bəli. Üzüm şirəsi, xüsusilə qırmızı və bənövşəyi üzümlərdən təzə hazırlanıbsa, oxşar polifenollar və antioksidantlar ehtiva edir. Əsas fərq üzüm şirəsində alkoqolun olmaması və bir qədər daha çox təbii şəkər olmasıdır. Alkoqol olmadığından xərçəng və ya qaraciyər riski kimi məsələlər də olmayacaq. Hətta bəzi tədqiqatlar qırmızı üzüm şirəsi istifadəsinin də damar sağlamlığına yaxşı təsir göstərə, qan təzyiqini azalda biləcəyini göstərib. Buna görə ürək sağlamlığını dəstəkləmək üçün mütləq şərab içmək əvəzinə gündə bir stəkan şəkərsiz təbii üzüm şirəsi də oxşar faydalar təmin edə bilər. Təbii ki, üzüm şirəsinin də şəkər ehtiva etdiyini unutmadan, həddi aşmadan istifadə etmək lazımdır. Nəticə etibarilə üzüm şirəsinin qırmızı şərabın faydalı hissəsini (antioksidantları) təmin etdiyini, zərərli hissəsini (alkoqolu) ehtiva etmədiyini deyə bilərik.

Nəticə

Qırmızı şərab tərkibindəki antioksidantlar sayəsində ölçülü istifadə zamanı bəzi sağlamlıq faydaları verə bilsə də, alkoqolun yaratdığı risklər nəzərə alınmalıdır. Elmi tədqiqatlar heç bir alkoqol istifadəsi səviyyəsinin tam təhlükəsiz olmadığını göstərir. Ürək sağlamlığı, qan şəkərinə nəzarət və ya digər potensial faydalar üçün qırmızı şərab istifadəsini düşünürsünüzsə, bunu həkiminizlə müzakirə etməli və tövsiyə olunan hədlərdən kənara çıxmamalısınız. Unutmayın ki, eyni antioksidant faydaları üzüm, nar, qaragilə kimi meyvələrdən və ya üzüm şirəsindən də ala bilərsiniz. Sağlamlığınız üçün ən yaxşı yanaşma risklərlə faydaları tarazlaşdırmaq və mümkün qədər sağlam həyat vərdişlərini birlikdə tətbiq etməkdir. Qırmızı şərab isə bu mənzərədə kiçik yer tutmalı, heç vaxt “dərman” və ya sağlamlıq kursunun əsas elementi kimi görülməməlidir.