Radioterapiyadan sonra baş-boyun xərçəngində diş çəkilməsi təhlükəsizdirmi?

Baş-boyun xərçənginin müalicəsində radioterapiya şişə nəzarət üçün effektiv üsul olsa da, ağız sağlamlığına uzunmüddətli yan təsirlər göstərə bilər. Bu pasiyentlərdə radioterapiyadan sonra diş çəkilməsi kimi sadə görünən prosedur belə ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Xüsusilə osteoradionekroz riski həm pasiyentin həyat keyfiyyətini aşağı salan, həm də müalicə prosesini mürəkkəbləşdirən mühüm problemdir. Buna görə dişlərin radioterapiyadan əvvəl, yoxsa sonra çəkilməli olması uzun müddətdir müzakirə mövzusudur. Yeni tədqiqat radioterapiyadan sonra diş çəkilməsinin təhlükəsizliyini və mümkün risklərini qiymətləndirərək bu sahədəki qeyri-müəyyənliyə bir qədər aydınlıq gətirməyi məqsəd qoyur.

Baş-boyun xərçənginin müalicəsində radioterapiyadan sonra diş çəkilməsinin təhlükəsizliyinə dair 8 avqust 2024-cü ildə JAMA Otolaryngology – Head & Neck Surgery jurnalında dərc edilmiş tədqiqat bu prosedurun yüksək şüa dozası almış pasiyentlərdə sümük toxumasının açıq qalması və osteoradionekroz (sümük toxumasının itirilməsi) riskini artırdığını göstərib.

"Açıq qalmış sümük sümük toxumasının normalda üzərində olmalı yumşaq toxuma və dəri ilə örtülmədiyi, açıqda qaldığı vəziyyəti bildirir. Radioterapiyadan sonra ağız içi kimi nahiyələrdə sümük toxumasının açıq qalması osteoradionekrozun (sümük ölümü) xəbərçisi ola bilər və ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.

Tədqiqatın əhəmiyyəti

Baş-boyun xərçəngi müalicəsi alan pasiyentlərdə osteoradionekroz kimi ciddi yan təsirlərin qarşısını almaq üçün adətən radioterapiyadan əvvəl bərpası mümkün olmayan dişlərin çəkilməsi tövsiyə olunur. Lakin bu prosedur müalicə prosesini 2-4 həftə gecikdirə bilər və bu da pasiyentlərin sağqalım göstəricilərinə mənfi təsir edə bilər. Radioterapiyadan sonra diş çəkilməsi alternativ kimi təqdim edilsə də, bu üsulun təhlükəsizliyi barədə kifayət qədər məlumat yoxdur.

Tədqiqatın üsulu və tapıntılar

Tədqiqat çərçivəsində baş-boyun xərçəngi müalicəsi alan 50 pasiyent 2020-ci ilin yanvarı ilə 2022-ci ilin sentyabrı arasında araşdırılıb. Tədqiqatçılar radioterapiyadan sonrakı ilk 4 ay ərzində çəkilən dişlərin təhlükəsizliyini və bu prosedurun sümüyün açıq qalması ilə osteoradionekroz riskini artırıb-artırmadığını qiymətləndiriblər. Pasiyentlər median 26 ay izlənib.

Tədqiqata daxil edilmiş 30 pasiyent radioterapiyadan sonra 1 ilə 28 arasında diş çəkilməsi proseduru keçirib. Bu pasiyentlərdə dişlər radioterapiyadan median 64,5 gün sonra (13-152 gün arası) çəkilib. Digər 20 pasiyent isə diş çəkilməsindən imtina edib. Dişləri çəkilmiş pasiyentlərdən 13-ündə sümüyün açıq qalması, 8-ində isə osteoradionekroz yaranıb.

2 illik izləmə müddətində:

• Bütün pasiyentlərdə sümüyün açıq qalma riski 27%,
• Dişləri çəkilmiş pasiyentlərdə bu göstərici 40%,
• Dişləri çəkilməmiş pasiyentlərdə isə 7% olaraq qeydə alınıb.

Osteoradionekroz riski baxımından:

• Bütün pasiyentlərdə 18%,
• Dişləri çəkilmiş pasiyentlərdə 23%,
• Dişləri çəkilməmiş pasiyentlərdə isə 7% müəyyən edilib.

Xüsusilə radioterapiyadan sonra dişləri çəkilmiş pasiyentlərdə ağız boşluğuna verilmiş orta doza 35 Gy və ya daha yüksək olduqda sümüyün açıq qalma riski 58%, osteoradionekroz riski isə 39% olub. Eynilə, mandibulaya (alt çənə sümüyünə) verilmiş 31,5 Gy və ya daha yüksək dozalar bu yan təsirlərin tezliyini artırıb.

Nəticə və klinik tətbiq

Bu tapıntılara əsasən radioterapiyadan sonra diş çəkilməsinin rutin tətbiqi tövsiyə edilmir. Xüsusilə ağız boşluğuna və ya mandibulaya yüksək dozalı radioterapiya almış pasiyentlərdə bu prosedurun sümüyün açıq qalması və osteoradionekroz kimi ciddi yan təsirlərə səbəb ola biləcəyi nəzərə alınmalıdır.

*

Əlaqəli mövzu: Xərçəng və diş müalicəsi! Sümükqoruyucu dərman istifadə edənlər nələrə diqqət etməlidir?