Sarı qızdırma 1937 – Daşıyıcı ağcaqanadlar

Elmi yazıçı Mary Crosby sarı qızdırma haqqında belə deyir: 

"Virus hər orqana hücum edir (və) xəstə huşunu itirir. Bədəndə qanaxma baş verir, gözlərdən, burundan və ağızdan qan axır. Sonra qızdırma iz qoyur, dərini və gözlərin ağını parlaq sarıya boyayır. Virusa adını verən də məhz bu sarı rəngdir.”

Bir neçə dişi ağcaqanad növü, Aedes aegypti də daxil olmaqla, ən çox Cənubi Amerika və Afrikada rast gəlinən bu virusu daşıyır. Halların çoxunda qızdırma və qusma müşahidə olunur. Lakin halların 15%-i qaraciyərin zədələnməsi nəticəsində dərinin saralması olan sarılıq və qanaxma ilə ikinci mərhələyə keçir və bu, həyati təhlükə yarada bilər. 

• 1881-ci ildə kubalı həkim Carlos Finlay ilk dəfə ağcaqanadların sarı qızdırma virusunu daşıya biləcəyini irəli sürdü. 
• 1900-cü ildə ABŞ ordusunun cərrahı Walter Reed bu fərziyyəni təsdiqləmək üçün insanlar üzərində təcrübələr aparmağa başladı. Beləliklə, sarı qızdırma ağcaqanadların daşıdığı ilk virus oldu. 
• 1937-ci ildə Cənubi Afrikada doğulmuş virusoloq Max Theiler virusun zərərli xüsusiyyətlərini itirməsi, lakin çoxalma qabiliyyətini saxlaması üçün toyuq yumurtalarında çoxsaylı nəsillər boyu zəiflədilmiş canlı virus hazırladı. Bununla insanın immun sisteminin peyvənddən sonra müdafiə mexanizmi yaratmasına imkan verdi. 
• 1951-ci ildə Max Theiler virus əleyhinə peyvəndin hazırlanmasına görə verilən ilk Nobel Mükafatını aldı.

Sarı qızdırma Amerika Birləşmiş Ştatlarının tarixini dərindən formalaşdırmışdır. Məsələn, 1793-cü ildə Philadelphiada (o vaxt ABŞ-nin paytaxtı) böyük epidemiya George Washingtonu və ABŞ rəhbərliyini şəhərdən qaçmağa məcbur etdi. Eynilə sarı qızdırma 1802-ci ildə Karib hövzəsində Napoleonun çoxlu əsgərinin ölümünə səbəb olaraq onun New Orleans və digər ABŞ ərazilərinə iddialarından imtina etməsinə və onları Thomas Jeffersona ucuz qiymətə satmasına gətirib çıxardı. Fransızların Panama kanalını inşa etmək planlarına malyariya və sarı qızdırma mane oldu.

Məqalədə adı çəkilən tarixi şəxslər: Carlos Juan Finlay (1833 – 1915), Walter Reed (1851 – 1902), Max Theiler (1899 – 1972)

• Əvvəlki mövzu: Antihistaminlər 1937 – Dərmanların inkişafında dönüş nöqtəsi
• Növbəti mövzu: Elektrokonvulsiv terapiya 1938 – Beynin elektriklə stimullaşdırılması