Serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi haqqında bilinməli olanlar

Yanvar uşaqlıq boynu xərçəngi haqqında maarifləndirmə ayı olduğuna görə bu xərçəng barədə bilinməli bəzi həqiqətləri və qorunma yollarını paylaşmaq istəyirik. Qadınlara aid olan və geniş rast gəlinən bu xərçənglə mübarizədə xəstəliyin tanınması, qorunma, erkən diaqnoz və müalicədə nələr edilməli olduğunun bilinməsi vacibdir.

Uşaqlıq boynu xərçəngiölkəmizdə qadın (ginekoloji) xərçəngləri arasında rastgəlmə tezliyinə görə 3-cü yerdədir. Lakin müntəzəm PAP smear skrininqləri və HPV peyvəndi sayəsində son on ildə müəyyən edilən yeni halların sayı azalır kimi görünür. 20 yaşdan aşağı və 65 yaşdan yuxarı nadir görünən uşaqlıq boynu xərçəngi ən çox 20 ilə 50 yaş arasındakı qadınlarda olur. Buna görə qadınların hər yaşda uşaqlıq boynu xərçəngi riski altında olduğunu demək yanlış olmaz. Bu qədər geniş rast gəlinən və bütün qadınlara təsir edən uşaqlıq boynu xərçəngini bir qədər yaxından tanıyaq.

HPV (Human Papilloma Virusu) uşaqlıq boynu xərçənginin ən mühüm səbəbidir

Uşaqlıq boynu xərçənginin %90-dan çoxunun səbəbi HPV-dir. HPV qadınlarda xüsusilə genital nahiyədə yerləşən və genital ziyil yarada bilən virusdur. Heç bir əlamət vermədən illərlə qala və fərqinə varmadan cinsi fəaliyyətlə bir şəxsdən digərinə keçə bilər. Həm kişilər, həm qadınlar HPV-yə yoluxa bilər. HPV yalnız qadınlarda uşaqlıq boynu xərçəngi yaratmır, həmçinin kişilərdə daha çox boğaz, penis və anus (arxa dəliyin ucu) xərçəngi yarada bilən virusdur.

HPV-nin yalnız müəyyən alt tipləri xərçəngə səbəb olur

Cinsi fəal qadın və kişilərin %80-90-ına həyatlarının bir dövründə ən azı bir dəfə HPV növü yoluxur. Lakin bu, həmişə xərçəng göstəricisi kimi qiymətləndirilmir. Hazırda HPV-nin məlum 100-dən çox alt qrupu var. Onların yalnız bir neçəsi xərçənglə əlaqəli tapılıb. HPV infeksiyalarının %70-90-ı heç bir şikayət yaratmır və öz-özünə sağalır.

Uşaqlıq boynu xərçənglərinin çoxunun qarşısını almaq olar

Uşaqlıq boynu xərçənginin % 90-dan çoxunda amilin viral HPV infeksiyası olduğu məlumdur. O halda uşaqlıq boynu xərçəngi ilə mübarizədə ən sadə və təsirli yol HPV infeksiyasının qarşısını almaq olmalıdır. Əlimizdəki ən güclü silah 2006-cı ildən təsirli istifadə edilən HPV peyvəndidir. Bu peyvənd 9 ilə 26 yaş arasındakı qadınlara 6 aylıq müddətdə 3 dozaya tamamlanır. Peyvəndin erkən edilməsi güclü immunitet üçün vacibdir, buna görə hədəf yaş 11-12 olaraq müəyyən edilib. (Eyni peyvənd baş-boyun, anus və penis xərçəngindən qorunmaq üçün kişilərə də tövsiyə edilir. Kişilərdə yaş aralığı 9 ilə 21, hədəf yaş isə yenə 11-12-dir.)

Uşaqlıq boynu xərçəngində digər təsirli profilaktika yolu müntəzəm edilən PAP smear testidir. Bu test sayəsində uşaqlıq boynu hüceyrələrində xərçəngə çevrilməzdən əvvəl yaranan anormal dəyişikliklər müəyyən edilir. Araşdırmada Amerikada yeni diaqnoz qoyulan uşaqlıq boynu xərçəngi hallarının çoxunun müntəzəm PAP smear etdirməyən qadınlardan ibarət olduğu müəyyən edilib. Smear izləməsi ilə yanaşı qanda HPV DNA müayinəsi də nəticəni gücləndirir və ikisinin birlikdə 5 ildən bir edilməsi tövsiyə olunur.

Siqaret çəkmək və digər amillər uşaqlıq boynu xərçəngi riskini artırır

Siqaret çəkən qadınlarda uşaqlıq boynu xərçəngi riski iki dəfə yüksəkdir. Siqaret immun sistemimizi zəiflədir. Buna görə bədənin HPV infeksiyası ilə mübarizəsinə mənfi təsir edir.

Artıq çəkili olmağın və oral kontraseptivlərin uzunmüddətli istifadəsinin uşaqlıq boynu xərçəngini artırdığına dair sübutlar var.

Klamidiya trichomatis adlı bakteriya cinsi yolla yayıla bilən bakteriyadır və araşdırmalarda HPV infeksiyasını 2 dəfə artırdığı müəyyən edilib. Bundan başqa, cinsi yolla ötürülən bu xəstəliklərdə prezervativ istifadəsinin HPV infeksiyasını %70-ə çatan nisbətdə azaltdığı məlumdur.

Qadınlarda erkən yaşda evlənmə və çox doğuş, cinsi həyata erkən başlama və tez-tez partnyor dəyişmə uşaqlıq boynu xərçəngi riskini artıran səbəblərdəndir.

Ailədə uşaqlıq boynu xərçəngi tarixçəsi olması şəxsdə genetik olaraq HPV infeksiyasına müqavimətin aşağı olması ehtimalını düşündürür. Araşdırmalar bacısında və ya anasında uşaqlıq boynu xərçəngi olmasının xəstəliyə tutulma riskini 2-3 dəfə artırdığını göstərib.

Bəzi şikayətlər yaratsa da, uşaqlıq boynu xərçənginin erkən diaqnozu üçün tipik əlamət yoxdur

Adətən erkən mərhələlərdə heç bir əlamət vermir, lakin xəstəlik irəlilədikcə bəzi şikayətlərlə özünü göstərə bilər. Ən çox əlamətlər çanaq nahiyəsində ağrı, anormal qanaxma, ağrılı sidik ifrazı, anormal aybaşı qanaxması, cinsi əlaqədən sonra ağrı və ya qanaxma, qeyri-adi ifrazat, sidik qaçırma və bel ağrısı ola bilər.

Uşaqlıq boynu xərçənginin profilaktika və müalicəsində genomik araşdırmalar davam edir

Şiş hüceyrələrinin qidalanmasına, basdırılmasına təsir edən amillər və müalicə məqsədli anticisim mühəndisliyinin inkişafı sayəsində uşaqlıq boynu xərçəngi daxil bütün digər növlərin profilaktika və müalicəsində hər gün müsbət inkişaflar yaşanır.

Uşaqlıq boynu xərçəngi ilə mübarizədə qorunma və erkən diaqnoz üçün ən dəyərli üsullar peyvənd, prezervativ istifadəsi, müntəzəm həkim nəzarəti və PAP smear testi sayılır. Yuxarıda göstərilən şikayətləriniz və ya ailədə uşaqlıq boynu xərçəngi tarixçəniz varsa, lütfən həkiminizlə paylaşın.