Şəxsi genetik xəritəmiz xərçəngin gedişini və müalicəyə cavabını necə formalaşdırır?

Hər insan doğuşdan öz xərçənginə xas genetik zəminə malik ola bilər

Xərçəngin yaranması və gedişinin yalnız həyat boyu ətraf mühit amilləri və yaşlanma ilə toplanan genetik mutasiyalarla deyil, insanın doğuşdan daşıdığı genetik irslə də formalaşa biləcəyini göstərən mühüm tədqiqat 14 aprel 2025-ci ildə Cell jurnalında dərc edilib. Tədqiqat germinal (irsi) genetik variantların insanın xərçəng inkişafındakı roluna və müalicəyə cavabına necə təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyaraq fərdiləşdirilmiş onkologiyaya yeni ölçü qazandırır.

Türkiyəli tədqiqatçıdan yeni araşdırma: irsi genetik variantlar xərçəng biologiyasına birbaşa təsir göstərə bilər

Nyu-Yorkdakı Mount Sinai Icahn Tibb Məktəbinin Genetika və Genom Elmləri Bölməsindən dosent, doktor Zeynep H. Gümüş tədqiqatın həmmüəllifi kimi belə açıqlama verib:

"Hər insan doğuşdan özünəməxsus genetik variant kombinasiyası daşıyır. Bu irsi fərqlər yalnız arxa planda qalmır; şişlərin necə yarandığına, necə təkamül etdiyinə və müalicəyə necə cavab verdiyinə birbaşa təsir göstərə bilər."

Bu nəticələr xərçəng müalicəsinin yalnız şiş toxumasının molekulyar xüsusiyyətlərinə görə deyil, xəstənin irsi genetik zəmininə görə də formalaşdırıla biləcəyini göstərir. Bu da onkologiyada təkcə şişə deyil, bütöv xəstəyə uyğun müalicə anlayışının əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.

Qrafik xülasə

Qrafik xülasənin əsas mesajlarını 3 cümlə ilə belə ümumiləşdirə bilərik:

1. İrsi genetik variantlar xərçəngin yaranması və irəliləməsində yalnız risk amili kimi deyil, zülal səviyyəsində funksional təsirlər yaradaraq birbaşa rol oynaya bilər.

2. Bu variantlar zülalın sabitliyini poza, posttranslyasion modifikasiyaları (fosforlaşma, asetilləşmə) dəyişdirə, gen ekspressiyası səviyyələrini təsirləndirə və geniş yayılmış və ya nadir variantların proteomik təsirləri arasında fərqlər yarada bilər.

3. Araşdırma insanın irsi genetik zəmini ilə şiş biologiyası arasında birbaşa əlaqə olduğunu göstərərək fərdiləşdirilmiş onkologiyada irsi variantların nəzərə alınmasını vurğulayır.

Tədqiqat üsulu: “dəqiq peptidomik” təhlil nəyi ortaya qoydu?

Araşdırma Mount Sinai, Vaşinqton Universiteti, Clinical Proteomic Tumor Analysis Consortium və digər aparıcı mərkəzlərin əməkdaşlığı ilə aparılıb. Tədqiqatda 10 fərqli xərçəng növü olan 1065 xəstənin irsi genetik variantları təhlil edilib.

Ümumilikdə 337469 irsi variant aşağıdakı parametrlər üzrə ətraflı qiymətləndirilib:

• Zülal sabitliyi

• Allelə spesifik gen ekspressiyası

• Posttranslyasion modifikasiyalar (xüsusən fosforlaşma)

• Zülal quruluşunun pozulması

Mühüm nəticələr:

• ERBB2 və MAP2K2 genlərində yerləşən variantların fosforlaşmaya təsir göstərə biləcəyi müəyyən edilib.

• SIRPA və GFAP variantları xüsusən qlioblastoma kimi beyin şişlərində şişin immun sistemi üçün görünürlüğünü azalda biləcək şəkildə zülalın qeyri-sabitləşməsinə səbəb ola bilər.

• İrsi risk balı (poligen risk balı) bəzi variantların uzaq təsirləri (distal effects) ilə korrelyasiya göstərib.

Bu nəticələr niyə vacibdir?

Xərçəngin təkamülündə irsi genom bir səhnə qurur. Bu səhnə hansı somatik mutasiyaların vacib olacağını, şişin nə qədər aqressiv gedəcəyini və immun sisteminin necə reaksiya verəcəyini müəyyən edə bilər.

Yəni bu tədqiqat həkimlərin tez-tez qarşılaşdığı halı izah edə bilər: niyə eyni mərhələdə, eyni genetik mutasiyalı iki xərçəng xəstəsində gediş bir-birindən bu qədər fərqlənir?

Zeynep Gümüş və komandasının tədqiqatı hansı yeniliyi təqdim edir?

1. İrsi variantların proteomik təsirləri ilk dəfə bu qədər geniş araşdırılıb

Əvvəlki tədqiqatlar əsasən germinal variantların xərçəng riskinə təsirini genom səviyyəsində (məsələn, BRCA1/2 mutasiyaları) qiymətləndirirdi. Bu tədqiqat isə germinal variantların zülal səviyyəsindəki təsirlərini, xüsusən zülal miqdarı, fosforlaşma və asetilləşmə kimi posttranslyasion modifikasiyalara təsirini müxtəlif xərçənglər üzrə təhlil edib. Bu, germinal variantların xərçənglə əlaqəli siqnal yollarını necə poza biləcəyini anlamağımızda böyük addımdır.

2. Germinal variantlar + 3D zülal quruluşları + PTM ilk dəfə birləşdirilib

Bu tədqiqat germinal variantlar ilə posttranslyasion modifikasiya (PTM) sahələrinin yalnız ardıcıllıq (xətti) baxımından deyil, həm də 3D zülal quruluşunda məkan yaxınlığını təhlil edib. Məsələn, germinal variant fosforlaşma sahəsinə birbaşa təsir etməsə belə, zülalın üçölçülü quruluşunda həmin sahəyə yaxındırsa, funksional təsirlər göstərə biləcəyi müəyyən edilib.

3. Fərdi risk balları (PRS) ilə zülal səviyyələri arasındakı əlaqələr müəyyən edilib

Klinikada istifadə edilən poligen risk balları (PRS) indiyədək adətən yalnız diaqnostik vasitə kimi istifadə olunurdu. Bu tədqiqat PRS-in yalnız gen səviyyəsində deyil, zülal səviyyəsi və proteomik yollar səviyyəsində də bioloji əksinin olduğunu göstərib. Bu, insanların genetik riskinin bioloji qarşılığını zülal səviyyəsində ölçmək potensialını ortaya qoyur.

Qısaca, bu tədqiqat irsi variantların yalnız DNA səviyyəsində deyil,  RNA, zülal və hətta posttranslyasion modifikasiyalar səviyyəsində necə işlədiyini və xərçəngin molekulyar təkamülünü necə yönləndirdiyini ortaya qoyaraq ədəbiyyatdakı mühüm boşluğu doldurur.

Növbəti addımlar: bu bilik harada istifadə olunacaq?

Tədqiqat qrupu irsi variantların xüsusən immunoterapiyalara (immun sistemi əsaslı müalicələrə) cavabdakı rolunu anlamaq üçün işini davam etdirir. Həmçinin bu nəticələrin ağciyər xərçəngi riskinin proqnozlaşdırılmasında istifadə edilə biləcəyi bildirilir.

Lakin tədqiqatçılar məlumatların əsasən Avropa mənşəli şəxslərdən əldə edildiyini və müxtəlif irqləri əhatə edən populyasiyalarda da təsdiqlənməli olduğunu vurğulayırlar. Bu, daha ədalətli və əhatəli genetik onkologiya üçün mühüm xəbərdarlıqdır.

Nəticə: irsi genlər xərçəngin barmaq izini yaradır

Bu mühüm tədqiqat irsi variantların yalnız risk hesablamasında deyil, xərçəngin necə yarandığı, necə irəlilədiyi və hansı müalicəyə necə cavab verdiyi baxımından da müəyyənedici ola biləcəyini göstərir. Xərçəngdə “fərdiləşdirmə” artıq yalnız şişin molekulyar təhlilinə deyil, insanın anadangəlmə genetik quruluşuna da əsaslanacaq şəkildə yenidən müəyyən edilir.

Bu tədqiqatla birlikdə belə deyə bilərik:

Xərçəng yalnız hüceyrələrimizin deyil, genetik irsimizin də məhsuludur. Gələcəyin xərçəng müalicələri bu irsi də nəzərə alan daha bütöv yanaşma ilə formalaşacaq.