Sitrus istehlakı melanoma riskini artırırmı?

Melanoma dəriyə rəng verən melanosit adlı hüceyrələrdə başlayan, nadir görülsə də son illərdə tezliyi artan dəri xərçəngidir. Bədxassəli melanoma və kutanöz melanoma da adlandırılır. Həmçinin xəstəlik davranışı baxımından aqressiv xüsusiyyətlərə (pis xəstəlik gedişi, ətraf toxumalara və digər orqanlara sürətli və tez-tez yayılma) malikdir. Digər tərəfdən, melanoma son illərdə yeni xərçəng müalicələrinin (immuno-onkoloji müalicələrin) inkişafını stimullaşdıran sahə kimi ayrıca əhəmiyyət daşıyır.

İstehlak etdiyimiz qidaların melanoma inkişafına təsiri illərdir tədqiqat mövzusu olmuşdur. İndiyədək aparılan elmi araşdırmalar qidalarla aldığımız, başda C vitamini olmaqla bir çox başqa maddənin melanomadan qoruyucu xüsusiyyətə malik olduğuna dair müəyyən sübutlar təqdim etmişdir. Lakin iyun 2015-də dərc olunan Wu və həmkarlarının tədqiqatı başlığı ilə diqqəti fərqli nöqtəyə çəkir: “Sitrus istehlakı və bədxassəli melanoma riski” (Citrus Consumption and Risk of Cutaneous Malignant Melanom).

Bu tədqiqatda həftədə iki yeməkdən çox və həftədə iki yeməkdən az olmaqla müxtəlif tezlikdə sitrus istehlak edən qruplar izlənərək müqayisə edilmişdir. Nəticədə orta sitrus istehlakı tezliyi ilə melanoma inkişaf riski arasında dozadan asılı əlaqə tapılmışdır. Sitrus meyvələri və şirələrinin istehlakının gündə orta hesabla 1,6 meyvədən çox olmasının melanoma inkişaf riskini %36 artırdığı görülmüşdür. Araşdırma qrupu bu vəziyyətin səbəbini sitrus meyvələrinin, xüsusilə qreypfrutun tərkibindəki psoralen və furokumarin adlı maddələrlə əsaslandırır.

Bu maddələr insanlarda və siçanlarda varlığı sübut edilmiş potensial kanserogenlərdir. Psoralen və furokumarin ultrabənövşəyi (UV) şüalarla qarşılıqlı təsirə girərək melanoma hüceyrələrinin çoxalmasını stimullaşdırır. Lakin mövzu üzrə meyvə şirəsinin və meyvənin özünün istehlakında uyğunsuzluqlar vardır. Məsələn, qreypfrut meyvəsini yemək riskli olduğu halda şirəsini içmək riskli sayılmır, yaxud portağal şirəsini içmək risk yarada bilərkən portağalın özünü yemək daha aşağı risk amili sayılır. Tədqiqatçılar bunu psoralen və furokumarin adlı maddələrin qreypfrut meyvəsində şirəsinə nisbətən daha çox, portağal meyvəsində isə şirəsinə nisbətən daha az olması ilə izah edirlər.

Tədqiqata görə sitrus istehlakı ilə yanaşı UV şüasına məruzqalma müddəti də çox vacibdir. Artıq istehlakın günəş işığının dik və güclü olduğu saatlarda, xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlikdə günəş həssaslığını artırdığı və günəş yanığını asanlaşdırdığı bildirilir.

Lakin bütün bu nəticələrə görə sitrus istehlakından uzaq durulmamalı və onun başda koronar ürək xəstəlikləri və xərçəng olmaqla bir çox xəstəlikdən qoruyucu təsiri olduğu unudulmamalıdır.

Nəticə etibarilə, mövcud elmi tədqiqatlar işığında verilə biləcək ən yaxşı tövsiyə meyvə və meyvə şirələrini müxtəlifləşdirərək pəhrizə əlavə etmək və günəşdən qorunmaqdır.

Açar sözlər: melanoma, bədxassəli melanoma, dəri xərçəngi, xərçəng riski, sitrus, qreypfrut, meyvə şirəsi, portağal, C vitamini, ultrabənövşəyi, prosalen, furokumarin