Şüalanma müalicəsi 1903 – Radioterapiya, şüa müalicəsi

Şüalanma müalicəsi (və ya radioterapiya) xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün ionlaşdırıcı radiasiyadan (şüalanmadan) istifadə edir. Bu şüalanma həmin hüceyrələrdəki DNA-ya (genetik materiala) zərər verməklə təsir göstərir.

İonlaşdırıcı radiasiya termini atomlardan və ya molekullardan elektronları ayırmaq üçün kifayət qədər enerjisi olan elektromaqnit dalğalarını (məsələn, X şüalarını) və ya atomaltı hissəciklərin (məsələn, protonların) dəstələrini ifadə edir.

Şüalanma həm normal, həm də xərçəng hüceyrələrinə zərər verə bilər. Lakin sürətlə böyüyən xərçəng hüceyrələri adətən bu tip şüalanmaya daha həssasdır. Radioterapiya DNA-ya birbaşa zərər verə və ya DNA-nı zədələyə bilən yüklü hissəciklər və ya sərbəst radikal molekulları yarada bilər.

Şüalanma cihazdan verilə bilər (xarici radioterapiya) və ya braxiterapiyada bədənə yaxın xərçəng hüceyrələrinə yerləşdirilən radioaktiv maddə vasitəsilə tətbiq oluna bilər. Sistemik şüalanma müalicəsinə udula və ya inyeksiya edilə bilən maddələr daxildir:

• Xərçəng hüceyrələrinə gedən anticisimlərə bağlı maddələr və ya 
• Radioaktiv yod kimi maddələr 

Şüalanma ilə bağlı kəşflərin tarixində bir neçə mühüm mərhələ var. Məsələn:

• Fransız alimi Henri Becquerel 1896-cı ildə uranın radioaktivliyini kəşf etdi 
• Alman fiziki Wilhelm Conrad Röntgen elektrik boşalma boruları ilə təcrübələr apararkən təxminən bir il əvvəl təsadüfən X şüalarını kəşf etmişdi. 
• 1898-ci ildə fiziklər Marie və Pierre Curie polonium və radium adlı iki yeni radioaktiv element kəşf etdilər. 
• Becquerel 1903-cü ildəki Nobel çıxışında radiumun xərçəngin müalicəsi üçün istifadə edilə biləcəyini irəli sürdü. 
• Həmin il (1903) alman cərrah Georg Perthes süd vəzi və dəri xərçənginin müalicəsində X şüaları ilə müalicənin tətbiqini inkişaf etdirdi.
• 1920-ci və 1930-cu illər ərzində fransız tədqiqatçılar Claudius Regaud və Henri Coutard fraksiyalara bölünmüş dozalarla (məsələn, böyük birdəfəlik doza əvəzinə hər gün daha kiçik dozalarla) şüalanma verərək ətrafdakı sağlam toxumaya daha az zərər yetirməklə şişləri məhv edə biləcəklərini kəşf etdilər.

Həmçinin çoxsaylı dozalar verildikdə xərçəng hüceyrələrinin hüceyrə bölünməsi dövrünün müxtəlif mərhələlərində şüalanmaya məruz qalma ehtimalı daha yüksək olur və bu da onları daha həssas edir.

Bu gün kompüterlər şişin yerinin görüntülənməsində, müalicə zamanı xəstənin düzgün yerləşdirilməsində və şüalanma dozalarının hesablanmasında mühüm rol oynayır.

*

Əlavə məlumat: "Şüa müalicəsi": mənşəyi və mənası

Yaşlılarımızdan radioterapiyanın "şüa müalicəsi" adlandırıldığını eşitmiş ola bilərik. Bunun tarixi və dilçiliklə bağlı səbəbləri var. Bu, dövrün anlayışı və məfhumların ifadə olunma tərzi ilə birbaşa əlaqəlidir. "Şüa" sözü ərəb mənşəlidir və "işıq şüası" deməkdir. Radioterapiyada istifadə olunan şüalar xərçəng hüceyrələrini öldürmək və ya böyümələrini yavaşlatmaq üçün tətbiq edilir. Buna görə həmin dövrdə bu müalicə üsulu "şüa müalicəsi" adlandırılıb.

Dilin təkamülü və tibbi terminlər

Dil zamanla dəyişir və inkişaf edir. Tibb sahəsində istifadə olunan bir çox termin və anlayış da zaman keçdikcə təkamül edir. Müalicənin şüa müalicəsi, şüalanma müalicəsi və ya radioterapiya adlandırılması dövrün tibbi biliyi, texnologiyası və dildən istifadə tərzi ilə əlaqəli hal kimi görülə bilər.

Yazıdakı şəklin izahı: Retinoblastoma, yəni gözün işığı qəbul edən toxuması olan tor qişanın xərçəngi üçün xətti sürətləndirici radioterapiyası ilə müalicə olunan ilk xəstənin 1957-ci ilə aid fotoşəkli. Bir göz uğurla müalicə edildi.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Wilhelm Conrad Röntgen (1845–1923), Antoine Henri Becquerel (1852–1908), Pierre Curie (1859–1906), Marie Skłodowska Curie (1867–1934), Georg Clemens Perthes (1869–1927), Claudius Regaud (1870–1940), Henri Coutard (1876–1950)

• Əvvəlki mövzu: Elektrokardioqraf 1903 – Ürək ritmini izləmək

• Növbəti mövzu: Halsted cərrahiyyəsi 1904 – İnsan bədəninə hörmət