Tibb tarixinin ilk böyük verilənlər analitiki: Bernardino Ramazzini və rahibələr
Bu məqalədə
Bədənin daxilindən cəmiyyətin ritminə: “Peşə xəstəliklərinin atası” Ramazzinin həyat tərzi ilə xərçəng arasındakı o böyük əlaqəni kəşf etdiyi an.
Xərçəng tarixi boyunca həkimlər linzalarını həmişə bədənin “daxilinə”, toxumaların və hüceyrələrin səssiz dərinliklərinə yönəltmişdilər (59-cu gün). Lakin 18-ci əsrin əvvəlində Bernardino Ramazzini tibb tarixində ilk dəfə başını mikroskopdan qaldırıb cəmiyyətə və insanın həyat tərzinə baxdı. Xərçəngin sirrinin təkcə bioloji təsadüflə deyil, həm də insanın “nə etdiyi” və “necə yaşadığı” ilə bağlı olduğunu anladı. Bu gün onkologiyada istifadə etdiyimiz “risk amilləri” və “profilaktik tibb” anlayışlarının təməli Ramazzinin monastır qeydlərində tapdığı o statistik qığılcımla qoyulmuşdur.
Padua Universitetində tibb professoru olan Bernardino Ramazzini (1633-1714) Hippokratdan bəri davam edən həkimlik təcrübəsinə sarsıdıcı bir əlavə etdi. Həkimlərin xəstələrinə yalnız “haranız ağrıyır?” sualını verməsini yetərsiz hesab edir, tibbin taleyini dəyişdirən o qızıl sualı verirdi: “Peşəniz nədir?”
Hippokratın unutduğu sual və statistik oyanış
Ramazzini dərzilərdən çörəkçilərə, mədənçilərdən çörəkçilərə qədər 50-dən çox peşə qrupunu araşdırdı. Müşahidələrini 1700-cü ildə nəşr etdirdiyi De Morbis Artificum Diatriba (İşçi xəstəlikləri haqqında traktat) adlı möhtəşəm əsərində topladı. Lakin kitabındakı ən heyrətamiz təhlil cəmiyyətdən təcrid olunmuş şəkildə yaşayan xüsusi bir qrupa — rahibələrə aid idi.
Ramazzini rahibələrin sağlamlıq qeydlərini evli qadınların qeydləri ilə müqayisə edərək tibb tarixində ilk “müqayisəli risk təhlili”ni apardı.
Rahibələrdə uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngi yox dərəcəsində az olduğu halda, süd vəzi xərçəngi göstəriciləri qorxunc dərəcədə yüksək idi.
Monastırların səssiz faciəsi: bakirəlik və süd vəzi xərçəngi
Dünyanın qarışıqlığından uzaq duran bu dindar qadınlar niyə məhz “Yengəc”in ən ağır zərbəsinə məruz qalırdılar? Ramazzini bu faciəli vəziyyətin rahibələrin “selibat” (subaylıq) həyat tərzindən qaynaqlandığı qənaətinə gəldi.
Müasir onkologiyanın təsdiqlədiyi nəzəriyyə
Ramazzinin “subaylıq süd vəzi toxumasında qeyri-sabitliyə yol açır” nəzəriyyəsi o dövrün məhdud biologiya bilikləri ilə irəli sürülsə də, gəldiyi epidemioloji nəticə qüsursuz idi. Bu gün bilirik ki, heç doğuş etməmək (nulliparlıq) və heç əmizdirməmək qadının ömrü boyu məruz qaldığı estrogen miqdarını artıraraq süd vəzi xərçəngi riskini birbaşa yüksəldir. Eyni şəkildə, cinsi yolla ötürülən HPV virusundan uzaq qaldıqları üçün uşaqlıq boynu xərçəngindən təbii olaraq qorunurdular.
Epidemiologiyanın doğuluşu: xərçəng artıq bir “həyat tərzi” məsələsidir
Ramazzinin bu tarixi müşahidəsi xərçəngin təkcə “daxili bədbəxtlik” olmadığını sübut etdi. Xərçəng ilk dəfə həyat tərzi, reproduktiv tarixçə və hormonal tarazlıqla əlaqələndirilmişdi. Xəstəliklərin cəmiyyətdə yayılmasını və səbəblərini öyrənən elm sahəsi olan müasir epidemiologiyabu monastır qeydlərinin arasından doğdu.
Lakin insanın xarici dünya ilə qurduğu riskli münasibət Sənaye İnqilabının hisli nəfəsi ilə birlikdə çox keçmədən daha da dramatik xarakter alacaqdı.
Sabah (61-ci gün) İngiltərənin hisli bacalarına girəcəyik. “Bacatəmizləyən uşaqlar”ın faciəsinə və xərçəngin “kənardan gələn kimyəvi maddələrlə” əlaqəsini sübut edən Percivall Pottun sarsıdıcı kəşfinə şahid olacağıq!
Verilənlərin içindəki səssiz fəryad
Bernardino Ramazzini bizə onkologiyada “dəqiq istiqamət vermək” üçün xəstənin təkcə biopsiyasına deyil, **həyat hekayəsinə** də baxmalı olduğumuzu öyrətdi. Rahibələrin səssiz faciəsi bioloji bərpanın təkcə dərmanlarla deyil, təbiətin öz dövranına (doğuş, əmizdirmə, hormonal tarazlıq) hörmət etməklə necə qoruna biləcəyinə dair ən qədim dərsdir.
Səhiyyə informatikası baxımından Ramazzini tibb tarixinin ilk “böyük verilənlər” (big data) analitikidir. Minillik tibbi sükutu “Peşəniz nədir?” sualı ilə pozaraq xərçəngi tale olmaqdan çıxarıb “tədqiqat mövzusu”na çevirmişdir. Şəfa həyatın təfərrüatlarını dəqiqliklə oxumaq və həmin təfərrüatlardakı səhvləri elmlə düzəltməkdir.
Elmi mənbələr və əlavə oxu
- 1. Ramazzini B. De Morbis Artificum Diatriba (Diseases of Workers). 1713. (İngilis dilinə tərcümə: American Journal of Public Health, 2001).
- 2. Franco G. "Ramazzini and workers' health." The Lancet, 1999;354(9181):858-861.
- 3. Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. Scribner, 2010.
- 4. CancerQuest. "The History of Cancer: Early Cancer Epidemiology." The American Cancer Society.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.