Ürək-ağciyər reanimasiyası 1956 – Həyata qaytarmaq üçün təcili müdaxilə

Ürək-ağciyər reanimasiyası (CPR) adətən ürək infarktı keçirən və/və ya çox az nəfəs alan, yaxud heç nəfəs almayan şəxsin həyatını davam etdirmək üçün istifadə olunan təcili texnikadır. Bu texnika adətən əlavə tibbi yardım hadisə yerinə çatana qədər istifadə edilir. 

CPR qan dövranını stimullaşdırmaq üçün döş qəfəsinə kompressiyaları (döş qəfəsinə təkrar-təkrar basmağı), ağızdan-ağıza (AA) tənəffüsü və ya cihazla ağciyərlərə hava verilməsini əhatə edə bilər. CPR həmçinin normal ürək döyüntüsünü stimullaşdırmaq üçün elektrik şoklarının istifadəsini də əhatə edə bilər.

1956-cı ildə avstriyalı həkim Peter Safar çox maraqlı təcrübə aparmışdı. Dr. Safar sınaq iştirakçılarının həyatda qalması üçün; 

• Ağızdan-ağıza tənəffüsün kifayət qədər oksigen verib-vermədiyini müəyyən etmək məqsədilə tənəffüs əzələlərini iflic etdiyi (kurare adlı zəhərdən istifadə edərək) 31 könüllü üzərində insan təcrübələrinə başladı.
• Ağciyərləri nəfəsvermə havası ilə şişirdərkən bir neçə saat ərzində qanda oksigen və karbon dioksid səviyyələrini izlədi və ağızdan-ağıza tənəffüsün mümkün olduğunu (kifayət qədər oksigen olduğunu göstərərək) sübut etdi. 

James Elam kimi həkimlərin tədqiqatları ilə birlikdə Safar norveçli bez kukla istehsalçısını CPR təlimi üçün maneken hazırlamağa razı saldı. Resusci Anne adlı maneken istehsal edildi. 1957-ci il tarixli ABC of Resuscitation kitabında Safar xilasedicinin zərərçəkənin tənəffüs yolunu yoxladığı, tənəffüsü asanlaşdırdığı və döş qəfəsinə kompressiya etdiyi birləşdirilmiş yanaşma təklif etdi. Kitab bütün dünyada CPR təlimi üçün əsas rolunu oynayır.

1950-ci illərin tibbi tədqiqat mühiti indikindən xeyli fərqli idi. O dövrdə tibbi təcrübələr üçün etik təsdiq prosesləri və iştirakçıların razılığı (informed consent) bugünkü kimi dəqiq və sistemli müəyyənləşdirilməmişdi. Safarın işləri o dövrün etik standartlarına uyğun aparılmış ola bilər, lakin həmin standartlar bugünkü qədər sərt deyildi. Safarın işləri təcili tibbi müdaxilə sahəsində inqilab yaratmışdır. Hazırladığı texnikalar saysız-hesabsız həyatın xilasına töhfə vermiş, müasir ilk yardım və təcili tibb təlimlərinin əsasını təşkil etmişdir.

Bibliyada peyğəmbər Elyesanın ağzını bir uşağın üzərinə qoyaraq onu həyata qaytardığı (2. Krallar 4:34) bildirilir. 1767-ci ildə Hollandiyada xilasedicilərə boğulanları isitməyi, AA ventilyasiyası verməyi və "yanan tütünün tüstüsünü düz bağırsağa üfürməyi" tövsiyə edən təlimatlar nəşr olundu. 

Yazıdakı şəklin izahı: 1996-cı ildə dərc olunmuş və CPR-nin tənəffüs hissəsini məşq edərkən istifadə ediləcək manekeni təsvir edən illüstrasiya. Cihazda qalxıb-enən, şişirdilə bilən, insanın döş qəfəsini təqlid edən hissə var.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: James Otis Elam (1918–1995), Peter Safar (1924–2003)

• Əvvəlki mövzu: Sümük iliyi – Kök hüceyrə transplantasiyası 1956
• Sonrakı mövzu: Parkinson xəstəliyi üçün levodopa 1957 – Möcüzəvi müalicə