Sümük iliyi – Kök hüceyrə transplantasiyası 1956

Müxtəlif növ qan hüceyrələri, hematopoetik (qan yaradan) kök hüceyrə (HKH-lər) adlandırılan "yetişməmiş hüceyrələrdən" inkişaf edir. HKH-lərin çoxu sümüklərin içindəki süngərəbənzər toxuma olan sümük iliyində, bəziləri isə bədən boyu dövr edən periferik qanda yerləşir.

Kök hüceyrə hüceyrə bölünməsi vasitəsilə özünü yeniləyə və digər ixtisaslaşmış hüceyrə növlərini yarada bilən hüceyrədir. 

• Totipotent kök hüceyrələr (məsələn, mayalanmış yumurta hüceyrələri) orqanizmdəki bütün fərqlənmiş hüceyrələri yarada bilir. 
• Pluripotent kök hüceyrələr, plasenta kimi embrionxarici toxumalar yarada bilmədikləri üçün dölə və ya yetkin fərdə çevrilə bilmirlər. 
• Multipotent kök hüceyrələr (məsələn, HKH-lər) adətən məhdud sayda hüceyrə növü yaradır. Məsələn, HKH-lər infeksiya ilə mübarizə aparan ağ qan hüceyrələri, oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələri və yaraların sağalması üçün laxtalanmanı təmin edən trombositlər kimi hüceyrələr yarada bilir. 
• Qaraciyər kimi müxtəlif orqanlar toxumalar zədələnəndə və ya yeni hüceyrələrə ehtiyac yarananda aktivləşə bilən yatmış kök hüceyrələrə malikdir.

Qan və ya sümük iliyi xərçəngi olan leykemiya xəstələri adətən həddindən artıq sayda anormal ağ qan hüceyrəsi istehsal edir. Sümük iliyi transplantasiyaları (həmçinin kök hüceyrə transplantasiyaları kimi tanınır) zamanı həkimlər adətən əvvəlcə kimyaterapiya və ya şüalanma ilə anormal iliyi məhv edir, sonra sağlam donordan alınmış HKH-ləri alıcının qan damarlarına yeridərək sümük iliyini "sıfırlayırlar". Yeridilmiş hüceyrələr daha sonra xəstənin sümük iliyinə çatır. 

Sağlam kök hüceyrələr ayrıca donordan alınacaqsa Greft Versus Host (GVH) xəstəliyinə qarşı diqqətli olmaq lazımdır. GVH xəstəliyi, immun sistemi zəiflədilmiş xəstələrə sümük iliyi transplantasiyası və ya qan transfuziyası kimi yollarla allogen limfositlərin verilməsindən 4 ilə 60 gün sonra həmin hüceyrələrin alıcıya qarşı reaksiya göstərməsi nəticəsində aplastik anemiya (sümük iliyinin qan yarada bilməməsi nəticəsində yaranan anemiya növü) və orqan çatışmazlığı ilə ortaya çıxan klinik mənzərədir. 

1956-cı ildə amerikalı həkim Donnall Thomas leykemiya xəstəsinə onun əkizindən sağlam sümük iliyi köçürərək ilk uğurlu sümük iliyi transplantasiyasını həyata keçirmişdir.

Yazıdakı şəklin izahı: Sümük iliyi hüceyrələrinin mikroskopik müayinəsi. Mavi-yaşıl nöqtələrlə çubuqnüvəli neytrofillər, sarı nöqtə ilə böyük promielosit, narıncı nöqtələrlə isə metamielositlər göstərilmişdir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Edward Donnall Thomas (d. 1920)

• Əvvəlki mövzu: Autoimmun xəstəliklər 1956 – Bədənin öz hüceyrələrinə müharibə elan etməsi
• Sonrakı mövzu: Ürək-ağciyər reanimasiyası 1956 – Həyata qaytarmaq üçün təcili müdaxilə