Uşaqlıq boynu xərçəngində radioterapiya ilə eyni vaxtda sisplatin müalicəsi

Uşaqlıq boynu xərçəngində radioterapiya ilə eyni vaxtda sisplatin xarici (eksternal) çanaq radioterapiyası və/və ya braxiterapiya tətbiq olunarkən həftəlik aşağı dozalı sisplatin kimyaterapiyasının verilməsidir. Məqsəd sisplatinin radiosensibilizasiyaedici təsiri ilə radioterapiyanın şişə təsirini artırmaqdır.

Uşaqlıq boynu (serviks) xərçəngində radioterapiya ilə eyni vaxtda sisplatin yerli irəliləmiş mərhələli xəstəlikdə standart müalicə üsuludur. Həm kurativ məqsədlə, həm də adyuvant (əməliyyatdan sonra) tətbiq edilə bilər.

Müalicə göstərişi

Yerli irəliləmiş uşaqlıq boynu xərçəngi

• FIGO IB3 mərhələsi (≥4 cm)
• II mərhələ (uşaqlıq boynundan parametrium sahəsinə yayılma)
• III mərhələ (çanaq divarına, uşaqlıq yolunun aşağı 1/3-nə, hidronefroza qədər yayılma)
• IVA mərhələsi (sidik kisəsinə və ya düz bağırsağa invaziya)
• Çanaq və ya paraaortal limfa düyünlərinin müsbət olması

Əməliyyatdan sonra adyuvant məqsədlə

Əməliyyatdan sonra yüksək risk amilləri varsa, məsələn:

• Müsbət cərrahi sərhəd,
• Limfa düyünü metastazı,
• Dərin stromal invaziya + damar invaziyası

Adyuvant radioterapiya ilə birlikdə sisplatin tətbiq edilə bilər.

Müalicənin məqsədi

• Yerli nəzarəti artırmaq,
• Şiş hüceyrələrinin radioterapiyaya həssaslığını artırmaq,
• Limfa düyünü metastazları da daxil olmaqla şiş yükünü azaltmaq,
• Sağqalımı uzatmaq və residiv riskini azaltmaqdır.

Bu müalicə necə təsir edir?

Radioterapiyanın təsiri:

• Yüksək enerjili ionlaşdırıcı şüalanma şiş hüceyrələrinin DNA-sını birbaşa və ya sərbəst radikallar vasitəsilə zədələyir.
• Bu zədə bərpa edilə bilməzsə, hüceyrə dövranı dayanır və hüceyrə apoptozla (proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü) məhv olur.
• Radioterapiya hədəflənən nahiyədə yerli nəzarəti təmin edir (məsələn, uşaqlıq boynu, parametrium sahəsi, çanaq limfa düyünləri).

Sisplatinin təsiri (radiosensibilizasiyaedici kimyaterapiya):

• Sisplatin DNA zəncirləri arasında çarpaz bağlar yaradaraq DNA replikasiyasına və bərpasına mane olur.
• Hüceyrələr radioterapiyanın yaratdığı DNA zədəsini bərpa edə bilmir.
• Bu, radioterapiyaya həssaslığı artırır və şiş hüceyrələrinin daha təsirli məhvi baş verir.
• Həmçinin sisplatin aşağı sistemik dozada olsa da, mikrometastazlara qarşı təsir göstərə bilər.

Sinergik təsir:

• Eyni vaxtda tətbiq olunmaları təkcə radioterapiya ilə müqayisədə yerli nəzarəti artırır,
• Residiv riskini azaldır və sağqalımı uzadır.
• Buna görə yerli irəliləmiş uşaqlıq boynu xərçəngində standart yanaşmaya çevrilib.

Tətbiq dozası

Sisplatin

• Doza: 40 mg/m² (adətən maksimum 70 mg ilə məhdudlaşdırılır)
• Tətbiq tezliyi: Həftədə 1 dəfə (həftədə bir doza)
• Tətbiq müddəti: Adətən radioterapiya müddətində, 5 ilə 6 həftə ərzində
• Tətbiq üsulu: IV (venadaxili), adətən 30–60 dəqiqəlik infuziya ilə
• Hidratasiya: Müalicədən əvvəl və sonra bol maye dəstəyi lazımdır (nefrotoksiklik riskinə qarşı)

Radioterapiya (eksternal və braxiterapiya)

1. Xarici çanaq radioterapiyası (EBRT):

• Doza: 45–50,4 Gy
• Fraksiya: Gündə 1 dəfə, həftədə 5 gün
• Ümumi müddət: Təxminən 5 həftə

2. Braxiterapiya (daxili radioterapiya):

• Doza: Adətən 6–7 Gy x 3–5 fraksiya
• Başlanma vaxtı: Xarici RT-nin son 2 həftəsində başlana bilər
• Məqsəd: Uşaqlıq boynundakı birincili şişə yüksək dozalı yerli müalicə vermək

Diqqət yetirilməli hallar

• Böyrək funksiyası (nefrotoksiklik riski): Sisplatin böyrəklərdən xaric olunur, nefrotoksik təsir riski yüksəkdir. Kreatinin klirensi < 50 mL/dəq olan xəstələrdə əks-göstərişdir. Müalicədən əvvəl və sonra mütləq IV hidratasiya aparılmalıdır. Elektrolit səviyyələri (Mg, K, Na) müntəzəm izlənməlidir.
• Hematoloji toksikliklər: Leykopeniya, neytropeniya, anemiya, trombositopeniya yarana bilər. Qanın ümumi analizi hər həftə yoxlanmalıdır. Lazım gələrsə, sisplatin dozası azaldılmalı və ya təxirə salınmalıdır.
• Mədə-bağırsaq toksiklikləri: Ürəkbulanma, qusma, ishal və mukozitə tez-tez rast gəlinir. Qusmaəleyhinə profilaktika mütləqdir. Çanaq radioterapiyası ilə bağlı enterit, kolit və ya ishal yarana bilər; susuzlaşma və elektrolit itkisi riski artır.
• Radiasiya toksiklikləri:Radiasiya sistiti və enteriti ən çox rast gəlinən yerli toksikliklərdəndir. Uzun sürən radioterapiya düz bağırsaq qanaxması, sidik ifrazı zamanı yanma, tez-tez sidiyə getmə kimi şikayətlərə səbəb ola bilər. Dəridə radiodermatit müşahidə oluna bilər (xüsusilə vulva/aralıq nahiyəsində).
• Funksional vəziyyət və qidalanma: ECOG funksional göstəricisi ≥2 olan və ya ümumi vəziyyəti zəif xəstələr bu rejimi tolere etməyə bilər. Müalicə zamanı çəki itkisi, iştahasızlıq və qidalanma problemləri yarana bilər, dəstəkləyici qulluq lazımdır.
• Hamiləlik: Həm radioterapiya, həm də sisplatin dölə toksik təsir göstərir. Reproduktiv yaşlı xəstələrdə müalicədən əvvəl hamiləlik istisna edilməli, effektiv kontrasepsiya təmin olunmalıdır.
• Neyrotoksiklik və ototoksiklik (sisplatinlə bağlı): Uzunmüddətli istifadədə hissiyyat itkisi, qulaqda küy kimi əlamətlər ola bilər. Xüsusilə yaşlı xəstələrdə ehtiyatlı olmaq lazımdır.
• Müalicə müddətində gecikmə:Radioterapiyanın ümumi müddəti maksimum 56 günü keçməməlidir. (GOG protokollarına görə gecikmə sağqalımı azaldır.) Planlaşdırmada pozulmalar, hematoloji toksiklik səbəbindən fasilə verilməsi kimi hallarla prosesin uzanmasından çəkinmək lazımdır.

Əlavə təsirlər

Uşaqlıq boynu xərçəngində radioterapiya ilə eyni vaxtda sisplatin müalicəsinin əlavə təsirləri həm radioterapiya, həm də sisplatin kimyaterapiyası ilə bağlı yaranır. Əlavə təsirlər əsasən qan sisteminə, mədə-bağırsaq sisteminə və böyrəklərə təsir edir. Aşağıda bu müalicəyə xas əsas əlavə təsirlər və rastgəlmə nisbətləri sadalanıb:

• Leykopeniya (ağ qan hüceyrələrinin azalması) 60–70%
• Neytropeniya (müdafiə hüceyrələrinin azalması) 40–60%
• Anemiya (qanazlığı) 40–60%
• Trombositopeniya (qan lövhəciklərinin azalması) 20–30%
• Ürəkbulanma / qusma 60–80%
• İshal (radiasiya enteriti ilə bağlı) 40–60%
• Mukozit (ağız və uşaqlıq yolu nahiyəsində yanma, yara) 30–40%
• İştahasızlıq, çəki itkisi 30–40%
• Yorğunluq 50–70%
• Böyrək funksiyasının pozulması (nefrotoksiklik) 10–25%
• Hipomaqnezemiya / elektrolit tarazlığının pozulması 20–30%
• Radiasiya sistiti (sidik ifrazında yanma, təcili sidiyə getmə ehtiyacı) 25–40%
• Radiodermatit (dəridə qızartı, həssaslıq) 30–50%
• Neyropatiya (hissiyyat itkisi, iynələnmə) 5–10%
• Ototoksiklik (qulaqda küy, eşitmə itkisi) <5%