William Harvey 1628 – Qan dövranını düzgün təsvir edən ilk şəxs

Elm müxbiri Robert Adler “Bu gün qanın bədəndə dövranının əsasları əhəmiyyətsiz görünür. İbtidai sinif uşaqları ürəyin oksigenli qanı arteriyalarla bədənə vurduğunu, venaların karbon qazlı qanı ürəyə qaytardığını, kiçik kapilyarların arteriya və venaları bağladığını öyrənir. Yenə də ürək və damarların işi antik dövrdən on yeddinci əsrin ilk rübünədək dərin sirr qaldı."

İngilis həkim William Harveybədəndə qan dövranını ətraflı düzgün təsvir edən ilk şəxs idi. Harvey 1628-ci il əsəri De Motu Cordisdə (Heyvanlarda Ürək və Qan Hərəkəti) canlı heyvan tədqiqatında ürəyə yaxın damarları sıxıb (və ya kəsib) axın istiqamətini qeyd edərək düzgün qan yolunu izlədi. Həmçinin insanlarda dəriyə yaxın damarlara təzyiq edib qolun tutulmuş və ya solğun hissələri ilə şişkinliyi müşahidə edərək istiqaməti qeyd etdi. Qaraciyərin bədənin daim sorduğu qanı hazırladığını düşünən həkimlərdən fərqli olaraq qanın təkrar dövr etdiyini göstərdi. Müəllimi Hieronymus Fabriciusun kəşf etdiyi damar qapaqlarının ürəyə birtərəfli axını asanlaşdırdığını da anladı.

Harvey qanı getdikcə kiçik arteriya və venalar boyu izlədi, lakin mikroskopu yox idi və əlaqələrin mövcudluğunu yalnız fərz edə bilərdi. Ölümündən bir neçə il sonra italyan həkim Marcello Malpighi çatışmayan əlaqəni verən kiçik kapilyarları mikroskopla gördü.

Qan dövranına dair müxtəlif işlər Harveydən əvvəldir. Məsələn yunan həkim Praxagoras arteriya və venaları müzakirə etdi, lakin arteriyaların hava daşıdığını irəli sürdü. 1242-də ərəb müsəlman həkim İbn ən-Nəfisürək və ağciyər arasındakı qan axınını izah etdi.

Yazı şəklinin izahı: William Harvey oksigenli qanın ürəkdən uzaqlaşması və oksigensiz qanın ürəyə qayıtması daxil qan dövranını ətraflı düzgün təsvir etdi.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Praxagoras (340 B.C.–280 B.C.), Ibn al-Nafis (1213–1288), Hieronymus Fabricius (1537–1619), William Harvey (1578–1657), Marcello Malpighi (1628–1694)

• Əvvəlki mövzu: Pietro da Cortona və Unudulmaz Rəsmləri 1618 – Şəfa təsadüflə deyil, elmlədir
• Növbəti mövzu: Qətl və Wirsung Axacağı 1642 – Sirli orqan və sirli kəşf