Xərçəng dərmanlarına davamlılıq geri çevrilə bilər – ən çətin xərçənglər hədəflənir

Xərçəngin müalicəsində həkimlər və xəstələr xəstə hüceyrələri hədəfləmək üçün uzun müddətdir üç əsas üsula müraciət edirlər: kimyaterapiya, şüalanma və cərrahi müdaxilə.

Lakin 4 iyul 2024-cü ildə Nature Materials jurnalında dərc olunan yeni tədqiqat bu hüceyrələrin ətrafındakı toxumanı dəyişdirməyin – “mexanoterapevtiklər” kimi tanınan strategiyanın – dərmana davamlılığı azaltmaqda və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi müalicəsi çətin xərçənglərdə sağqalım göstəricilərini artırmaqda mühüm rol oynaya biləcəyini irəli sürür.

Xərçəngin qalxanı: şiş mikromühiti

Tədqiqatın birinci müəllifi, Stanford Universitetinin Biomühəndislik Bölməsində postdoktoral tədqiqatçı Bauer LeSavage belə deyir: “Tədqiqatımız, şiş mikromühitinin və onun xüsusiyyətlərinin xərçəngin necə irəlilədiyini və dərman müalicəsinə necə cavab verdiyini müəyyənləşdirməkdə əhəmiyyətini göstərir. Həmçinin kimyəvi (xərçəng dərmanına) davamlılığın geri çevrilə biləcəyini də göstərir.”

Mədəaltı vəzi xərçəngində 5 illik sağqalım göstəricisi təxminən 7%-dir və birinci xətt kimyaterapiya dərmanı gemsitabinin 1996-cı ildə təsdiqlənməsindən bəri bu göstərici çox dəyişməyib.

Mədəaltı vəzi xərçəngi bir çox başqa xərçəngdən fərqli görünür. Şiş kütləsi əvəzinə qeyri-adi dərəcədə sıx fibroz toxuma, yəni hüceyrəxarici matrikslə əhatə olunmuş xərçəng hüceyrəsi adacıqlarından ibarətdir. Bu toxuma şişlə əlaqəli qan damarlarının quruluşunu pozaraq dərmanların şişə çatmasına mane ola bilər.

Tədqiqat üçün LeSavage və komandası fərqli sərtliyə və biokimyəvi xüsusiyyətlərə malik sintetik, lakin gerçəyə bənzəyən üçölçülü mədəaltı vəzi toxuması hazırladı. Sonra bu toxumalara mədəaltı vəzi xərçəngi xəstələrindən götürülmüş həqiqi şiş parçaları yerləşdirdilər, onların böyüməsini izlədilər və dərmanlarla məhv etməyə çalışdılar.

Sərt matriksdə böyüyən hüceyrələrin yumşaq matriksdə böyüyənlərə nisbətən kimyaterapiyaya daha davamlı olduğunu gördülər. Lakin hekayə bununla bitmədi.

Həmçinin sərt toxumalarda yüksək miqdarda olan hialuron turşusu adlı toxumanı möhkəmləndirən zülalın xərçəng hüceyrələrinə səthlərində dərmanları təsirsiz hala gətirmədən kənara atacaq kiçik nasoslar yaratmaq üçün siqnal göndərdiyini aşkar etdilər.

Sərt toxumaların açarı: CD44 reseptoru ilə kimyəvi davamlılıq aradan qaldırılır

Tədqiqatçılar xərçəng hüceyrələrinin ətrafındakı toxumanın sərtliyini dəyişdirərək dərmanların təsirini araşdırdılar. İki fərqli vəziyyəti sınadılar:

1. Yumşaq toxuma: Xərçəng hüceyrələrini daha yumşaq toxumaya köçürdükdə kimyaterapiya dərmanlarının bu hüceyrələrə yenidən təsir etdiyini gördülər.

2. CD44 reseptorunun bloklanması: Sərt toxumada olan və hüceyrələrin dərmanları xaricə atmasına kömək edən hialuron turşusu reseptorunu (CD44) blokladıqda yenə də kimyaterapiya dərmanlarının effektiv olduğunu müşahidə etdilər.

Yəni hüceyrələrin ətrafındakı toxumanın sərtliyini azaltmaq və ya hüceyrələrin dərmana davamlılıq yaratmasına səbəb olan CD44 reseptorunu bloklamaq kimyaterapiya dərmanlarının xərçəng hüceyrələrini məhv etmək qabiliyyətini artırdı. Bu, kimyaterapiyaya davamlı xərçənglərin müalicəsində yeni yol aça bilər.

Tədqiqatın digər müəllifi, Stanford Universitetinin Materialşünaslıq və Mühəndislik professoru Sarah Heilshorn belə deyir: “Bu, CD44 reseptoru vasitəsilə ötürülən sərtlik siqnalını poza bilsək, xəstələrin mədəaltı vəzi xərçəngini adi kimyaterapiya ilə yenidən müalicə oluna bilən vəziyyətə gətirə biləcəyimizi göstərir. Bu nəticələr yeni dərman hazırlanması üçün həyəcanverici istiqamətə işarə edir.”

Yaxın toxumaları hədəfləmək: kimyəvi davamlılıqla mübarizədə yeni yanaşma

Bu tədqiqat şişin ətrafındakı mikromühiti kimyəvi yolla hədəfləməyin xəstələrin müalicəyə necə cavab verdiyinə təsir edə biləcəyini irəli sürən ilk iş deyil.

Bir klinik tədqiqatda, metastatik mədəaltı vəzi xərçəngi olan xəstələrə zülal olan birləşdirici toxuma böyümə amilini inhibə etmək, fibroz toxumanı azaltmaq və mədəaltı vəzi şişlərini əməliyyatla çıxarıla bilən hala gətirmək üçün eksperimental dərman verilib. Nəticələr hələ dərc olunmayıb.

Başqa bir tədqiqat, adi təzyiq dərmanı olan losartanın kimyaterapiya və radioterapiya ilə birlikdə verildikdə şişə dərman daşıyan qan damarlarının vəziyyətini qismən yaxşılaşdıraraq irəli mərhələli mədəaltı vəzi xərçəngi xəstələrində sağqalımı artıra biləcəyinə işarə edir.

Mexanoterapevtiklərin çətinlikləri və gələcək potensialı

Belə mexanoterapevtik yanaşmalarla bağlı başqa tədqiqatlarda ziddiyyətli nəticələrin əldə olunduğunu bilmək lazımdır.

Xərçəngin ətrafındakı toxumanın tərkibinin xəstəliyin necə irəliləməsinə və ya dərmanlara necə cavab verməsinə təsir edə biləcəyinə şübhə yoxdur. Lakin bu proses olduqca mürəkkəbdir. Xəstənin müalicə nəticəsini dəyişmək üçün toxumanı yumşaltmaq və ya sərtləşdirmək lazım olduğunu demək bu qədər sadə deyil.

Bəzi tədqiqatlar göstərib ki, xərçəng yarananda toxuma sərtləşir və bununla xərçəngin yayılmasına mane olur. Məsələn, qaraciyərə yayılmış mədəaltı vəzi xərçəngi üzrə aparılan bir heyvan tədqiqatında, ətraf toxumanı yumşaltmaq üçün verilən dərmanlar şişin böyüməsini sürətləndirib və sağqalım göstəricilərini azaldıb.

Hüceyrəxarici matriksə təsir etmək üçün hazırlanmış hər hansı dərman sümük və ya ürək əzələsi kimi digər toxumalara zərər verməmək üçün son dərəcə yerli təsir göstərməlidir.

Süni yetişdirilmiş orqan və ya toxumalar dərmanların necə işlədiyini və ya işləmədiyini sınamaqda mühüm rol oynaya bilər. Gələcəkdə həkimlərin xəstənin şişindən bir parça götürüb onu süni toxumada yetişdirməsi və toxumanı dəyişdirən müxtəlif dərmanların fərqli müalicələrə necə təsir etdiyini görməsi mümkün ola bilər. Bu, müalicələrin fərdiləşdirilməsində inqilab yarada bilər.

Bu yanaşma yalnız mədəaltı vəzi xərçənginə xas deyil. Bədənin hər yerindəki hüceyrəxarici matriks müxtəlif xərçənglərlə qarşılıqlı təsirdə olur. Əgər kimyəvi davamlı şişi olan xəstənin şişini mövcud müalicələrə həssas edə bilsək, xəstələrə ikinci şans verə bilərik.