Xərçəng müalicəsində diqqət edilməli ilk beş siyahısı

Xərçəng xəstəsinə fayda verməyən, hətta zərərli ola bilən tibbi testlərin və/və ya üsulların tez-tez və ya məqsədindən kənar istifadəsinin qarşısını almaq və xərçəng müalicəsində keyfiyyətin artmasını təmin etmək üçün Amerika Tibbi Onkologiya Assosiasiyası (ASCO) tərəfindən hazırlanmış “Top 5” siyahısı Tibbi Onkologiya Jurnalında dərc edilmişdir.

Xərçəng müxtəlif səbəblərlə bəzən aqressiv, bəzən də aqressiv olmayan müalicə üsullarının tətbiq edildiyi xəstəlikdir. İstifadə olunan müalicə üsulları xəstələrin ümumi vəziyyətində bəzi yan təsirlərə, bəzən də ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Bu baxımdan müalicə planlaşdırılarkən bütün lazımi müayinələr aparılmalı və xəstənin yaşı, varsa digər sağlamlıq problemləri, diaqnoz qoyulmuş xərçəngin mərhələsi və yayılma vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. Əks halda ortaya çıxan müxtəlif mənfi hallar həm xəstəni, həm də həkimini çətin vəziyyətə salacaqdır. Düzgün müalicə planı xərçəng xəstələrinin yaşaya biləcəyi bəzi problemlərin qarşısını alaraq həyat keyfiyyətini artıra bilər. Bu səbəbdən həm xəstədə, həm də onkologiya ictimaiyyətində məlumatlılıq yaratmaq üçün klinik tədqiqatlarla dəstəklənməyən testlərin və/və ya üsulların məqsədindən kənar istifadəsinin mümkün qədər azaldılması hədəflənmişdir. Amerika Daxili Xəstəliklər Fondunun başlatdığı “Ağıllı seçimlər” kampaniyasının bir hissəsi kimi Amerika Tibbi Onkologiya Assosiasiyası (ASCO) tərəfindən ikinci dəfə yaradılmış “Top 5” siyahısı Tibbi Onkologiya Jurnalında dərc edilmişdir. Bu siyahının məqsədi xərçəng xəstəsinə çox fayda verməyən, hətta zərərli ola biləcək tibbi testlərin və/və ya üsulların tez-tez və ya məqsədindən kənar istifadəsinin qarşısını alaraq xərçəng müalicəsində keyfiyyətin artmasını təmin etməkdir.

ASCO-nun hazırladığı Top 5 siyahısı xərçəng xəstəliyində çox da fayda verməyən, lakin tez-tez istifadə edilən testləri, müalicələri və ya dərmanları göstərmək, tövsiyələr vermək və cəmiyyətdə məlumatlılığı artırmaq üçün ictimaiyyətin diqqətinə təqdim edilmişdir. ASCO-nun “Xərçəng Müalicəsinin Qiymətləndirilməsi Komandası” tərəfindən hazırlanmış bu siyahıdakı hər tövsiyə aktual tibbi sübutların geniş əhatəli xülasəsinə əsaslanır.

1. Xəstələrə ürəkbulanma və ya qusma riski çox olmayan kimyaterapiya rejimləri verilərkən qusma və ürəkbulanma riski yüksək rejimlər üçün istifadə olunan antiemetik (qusmanın qarşısını alan) dərmanlar tövsiyə edilməməlidir.
   Ürəkbulanma və qusma kimyaterapiya müalicəsinin ən çox rast gəlinən yan təsirləri arasındadır. Bütün bədənə təsir edən (sistemli) kimyaterapiya müalicəsində kimyaterapiyaya bağlı yarana biləcək ürəkbulanma və qusma riskini azaldacaq bəzi agentlər var. Həmçinin bəzi kimyaterapiya dərmanları digərlərinə nisbətən daha çox ürəkbulanma-qusmaya səbəb olur, bunlara emetogen kimyaterapiya dərmanları deyilir. ASCO kimyaterapiya dərmanlarının emetogen təsnifatını yenidən aparmış, hansı müalicələrdə daha güclü antiemetik (ürəkbulanma-qusmanın qarşısını alan) dərman istifadə edilməli olduğunu müəyyən etmişdir.
   Antiemetik dərmanlar ürəkbulanma və qusmanı azaltmaq və kimyaterapiya alarkən xərçəng xəstəsinin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün istifadə olunur. Lakin hər xəstənin bu dərmanlara ehtiyacı olmaya bilər. Xərçəng xəstəsinə iqtisadi yük gətirə bilən bu dərmanların öz yan təsirləri var. Bu səbəblərlə ASCO ciddi və davam edən yan təsirlərə səbəb ola bilən bu cür dərmanların lazım görüldükdə kimyaterapiya ilə birlikdə istifadə edilməli olduğunu tövsiyə edir. Beləliklə, xəstədə əlavə fiziki narahatlıq yaranmayacaq, iqtisadi baxımdan da yük təşkil etməyəcəkdir.
2. Xəstədə güclü əlamətlər görülmədikcə və bu əlamətlərin yüngülləşdirilməsi lazım olmadıqca metastatik süd vəzi xərçəngi xəstələrində tək dərmanlı kimyaterapiya əvəzinə kombinə kimyaterapiya (çoxsaylı dərman) tətbiq edilməməlidir.
   Bir neçə dərmandan ibarət kimyaterapiya kombinasiyası xərçəng xəstəsinə faydalı olsa da, ciddi yan təsirlərə səbəb ola və xəstənin həyat keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, bir-bir tətbiq edilən dərman müalicələri mümkün yan təsir riskini azaldır, xəstənin həyat keyfiyyətini artırır və hər dərmandan maksimum fayda görülməsini təmin edir.
   Həyat üçün risk daşıyan aqressiv və ya təkrarlayan süd vəzi xərçəngi üçün tətbiq olunan sitotoksik kimyaterapiya müalicəsi onkoloqların çox vaxt uğur əldə etdiyi üsullardan biridir. Kimyaterapiyadan sonra süd vəzi xərçəngi xəstələrində adətən xəstəliyin gerilədiyi görülür. Əlamətlərin aradan qaldırılması və ya azaldılması üçün istifadə edilən palliativ müalicə ilə birlikdə kimyaterapiya xərçəngdə xəstəlik irəliləmədən yaşama müddətini uzada bilər. Lakin metastatik süd vəzi xərçəngi hazırda tətbiq olunan üsullarla müalicəsi mümkün olmayan xəstəliklər arasındadır. Buna görə metastatik süd vəzi xərçəngi olan qadın xəstələrin müalicəsində əldə edilən müsbət və mənfi nəticələr və müalicəyə bağlı yan təsirlər tarazlaşdırılmalıdır.
   İrəli mərhələli və ya metastatik xərçəngi olan xəstələrdə iki və ya daha çox sitotoksik dərman kombinasiyası şişin inkişafını yavaşlada və tək dərman müalicəsi ilə müqayisədə xəstəliyin irəliləməsini daha çox gecikdirə bilər, lakin toksikliyi (kimyəvi və ya fiziki amilin səbəb olduğu bioloji zərər) artırır. Ciddi yan təsirlərə səbəb ola bilən və ömrü uzatmadığı müəyyən edilmiş kombinə müalicə tətbiqinin xəstəyə töhfə verməyəcəyi görülmüşdür.
   Bu səbəbdən ASCO lazım olmadıqca metastatik süd vəzi xərçəngi xəstələrində ümumi ömrə təsiri olmayan və yan təsirlərə səbəb olan kombinə kimyaterapiyanın tətbiq edilməməsini, onun əvəzinə xəstənin həyat keyfiyyətini yüksəldən tək dərman rejiminə üstünlük verilməsini tövsiyə edir.
3. Birinci sıra müalicəsi tamamlanmış və sonra hər hansı xərçəng əlaməti göstərməyən xəstələrdə xərçəngin təkrarlanma vəziyyətini görüntüləmək üçün istifadə olunan pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET), BT və radionuklid sümük skanı kimi qabaqcıl görüntüləmə texnologiyaları lazım olmadıqca tətbiq edilməməlidir. Pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET) və PET-BT (kompüter tomoqrafiyası) ən yaxşı müalicə planını hazırlamaq üçün xərçəngi aşkar edən, onun mərhələsini və müalicənin gedişini görüntüləyən üsullardır. Xərçəngin təkrarlanma vəziyyətini görüntüləmək üçün istifadə olunan bu testlər xəstəliyin gedişinə və nəticəsinə təsir etmədiyi üçün bu məqsədlə istifadəsi tövsiyə edilmir. Yanlış müsbət testlər xəstədə lazımsız və aqressiv üsulların istifadəsinə, lazım olduğundan artıq müalicə tətbiqinə və xəstənin əlavə radiasiyaya məruz qalmasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən müntəzəm PET və ya PET-BT görüntüləmə texnikalarının xəstəyə fayda verdiyinə dair möhkəm sübutlar olmadıqca bu skrininq testləri istifadə edilməməlidir.
   Son illərdə müalicə tamamlandıqdan sonra müşahidə məqsədilə xəstəlik əlaməti göstərməyən xəstələrə lazımsız yerə PET-BT tətbiq etmə potensialı müşahidə edilmişdir. Bu səbəbdən Milli Onkologiya PET İdarəsinin qəbul etdiyi son qərar xərçəngin mərhələləndirilməsi və sonra nəzarətdə saxlanılması xaricində PET və BT tətbiqlərinin müntəzəm müşahidə üçün uyğun skrininq testi olmadığı istiqamətindədir.
   Əldə edilən sübutlar birinci sıra xərçəng müalicəsini tamamlamış, xəstəlik əlaməti göstərməyən xəstələrdə xərçəngin təkrarlanma vəziyyətini görüntüləmək üçün istifadə olunan PET və ya PET-BT müayinələrinin ömrə və ya xəstəliyin nəticəsinə müsbət töhfə vermədiyini göstərmişdir. Bu üsullar xəstənin lazımsız yerə əlavə müalicəyə və ya əlavə radiasiyaya məruz qalmasına səbəb olan səhv müsbət nəticələr verə bilər.
4. Müxtəlif sağlamlıq problemləri səbəbindən 10 ildən az yaşayacağı düşünülən və xəstəlik əlaməti göstərməyən kişilərə prostat xərçəngini müəyyən etməkdə istifadə olunan prostat-spesifik antigen (PSA) testi tətbiq edilməməlidir.
   Bir çox həkim prostat xərçəngini erkən aşkar etmək ümidi ilə qandakı prostat spesifik antigen (PSA) səviyyəsinin prostat xərçəngi ilə əlaqəli olduğunu düşünərək xəstəlik əlaməti göstərməyən kişilərə tez-tez PSA testi tövsiyə edir. Lakin təəssüf ki, PSA testi bir çox insanın ümid etdiyi qədər faydalı deyil. Prostat xərçəngi olan bir çox kişidə PSA səviyyəsi yüksək deyil. Həmçinin xərçəngdən başqa, xoşxassəli prostat hiperplaziyası kimi digər sağlamlıq problemlərinə görə də PSA səviyyəsi arta bilər. Bununla yanaşı, PSA testinin prostat xərçənginin erkən diaqnozunda çox da təsirli olmaması ömrü uzatdığına dair sübuta rast gəlinməməsinin bir səbəbi kimi göstərilə bilər.
   PSA xoşxassəli və ya bədxassəli prostat pozuntusu ilə əlaqəli zülaldır və adətən prostatda yaranan anormallıqların mövcudluğu ilə əlaqəlidir. PSA eyni zamanda bədxassəli prostat toxumaları tərəfindən istehsal olunur və çox vaxt şişin inkişafı və xəstəliyin irəliləməsi ilə əlaqəlidir.
   Bütün bunlara baxmayaraq, PSA göstəricisi indiyədək prostat xərçənginin erkən diaqnoz və müalicəsində müəyyənedici rol oynamışdır. Hətta PSA testi bir çox xərçəng növünün erkən diaqnozunda skrininq testlərinin mühüm rol oynamasının əsas səbəbidir. Lakin prostat xərçəngi qarışıq qrup xəstəlikdir və onun alt növləri daha yaşlı kişilərdə həyatı təhdid etmədən illərlə mövcud ola bilər. Əldə edilən bəzi tədqiqat nəticələri skrininq testlərinin ümumi ömrə töhfə verdiyini aşkar etsə də, xəstəlik əlaməti göstərməyən kişilərdə PSA testi tətbiqinin fayda vermədiyi, hətta yaşı irəliləmiş kişilərdə zərərli ola biləcəyi istiqamətindədir.
   Nəticə olaraq, xroniki xəstəliklər və ya bəzi sağlamlıq problemləri səbəbindən 10 ildən az yaşaması gözlənilən kişilərdə tətbiq olunan prostat-spesifik antigen (PSA) testinin fayda vermədiyi görülmüşdür. Bu test bəzən xəstəyə lazımsız yerə biopsiya və ya müalicə tətbiqinə səbəb ola bilər.
5. Hədəfə yönəlmiş müalicəyə cavab verən müəyyən biomarkerləri olan şiş hüceyrələri aşkar edilmədən yalnız genetik anormallıqlara görə hədəfə yönəlmiş müalicə tətbiq edilməməlidir.
   Kimyaterapiyadan fərqli olaraq hədəfə yönəlmiş müalicə xərçəngi yaradan gen məhsullarını (xərçəng hüceyrələrini inkişaf etdirən və yayan zülallar və s.) hədəfləyə bildiyi üçün xərçəng xəstələrində fayda verə bilir. Hədəfə yönəlmiş müalicədən ən çox fayda görən xəstələrin şiş hüceyrələrində müəyyən gen dəyişikliklərini göstərən və hədəfə yönəlmiş dərmana həssas bəzi biomarkerlər var. Hədəfə yönəlmiş müalicə daha yeni, istehsalı daha bahalı və patent qoruması altında olduğu üçün kimyaterapiya ilə müqayisədə daha məsrəflidir. Bütün xərçəng müalicələrində olduğu kimi, xəstəyə tətbiqini dəstəkləyəcək hər hansı sübut olmadan hədəfə yönəlmiş müalicə üsulunun tətbiqi bəzi riskləri də özü ilə gətirə bilər. Xəstə ciddi yan təsirlərlə qarşılaşa və ya digər müalicə seçimləri ilə müqayisədə müalicənin təsiri çox olmaya bilər.
   Bu səbəbdən hədəfə yönəlmiş müalicə əsasən müəyyən biomarkerləri olan şiş hüceyrələri aşkar edilmiş xəstələrdə fayda verir və yalnız hədəfi müəyyən edilmiş müalicə planı olan xərçəng xəstələrinə tətbiq edilməlidir.

Xərçəng müalicəsində baş verən inkişaflar artıq xəstəyə hansı müalicənin daha çox fayda verəcəyini, hansı üsulun zərərli ola biləcəyini göstərəcək səviyyəyə çatmışdır. Belə ki, həll ola biləcək müalicə üsulları əvvəldən müəyyən edilə və ona uyğun plan hazırlana bilir. Bunun sayəsində xərçəng müalicəsi zamanı və sonrasında xəstənin qarşılaşa biləcəyi problemlər çox vaxt aradan qaldırıla bilir. Bu sevindirici və ümidverici irəliləyişlər biz onkoloqlara yol göstərməyə davam edəcək, xəstələrimizin yaşadıqları bu çətin prosesi daha asan keçməsini təmin edəcəkdir.