Xərçəng müalicəsində immunoterapiyanın uzunmüddətli effektivliyi D vitamini ilə artırıla bilərmi?

Bədənimizin immun sistemi xərçəngin yaranmasının qarşısındakı maneələrdən biridir. Xərçəng hüceyrələrinin mənşə aldıqları nahiyədən başqa yerə yayılması həmişə metastazla nəticələnmir. Bunun səbəbi xərçəngləşən hüceyrələrin çoxunun qan dövranı sistemlərində (qan və limfa) daşınarkən immun sistemi hüceyrələri (T hüceyrəsi) tərəfindən tanınıb öldürülməsidir. İmmun sisteminin əyləc mexanizmini tətikləmək, tanınmamaq üçün genetik dəyişikliyə (mutasiyaya) uğramaq kimi müxtəlif mexanizmlərlə immun sistemindən yayına bilən hüceyrələr yayılaraq yeni orqanların daxilində yerləşir. Bu halda immun sistemini gücləndirərək sözügedən müdafiə sistemini yenidən fəallaşdırmaq müalicə hədəfinə çevrilmişdir. Bu düşüncədən çıxış edilərək hazırlanmış immunoterapiya yanaşmasında immun sistemi daha fəal hala gətirilərək xərçəng hüceyrələrinə daha güclü hücum etməsi təmin olunur. Beləliklə, xərçəng hüceyrələrinin çoxalmasının və bədənə yayılmasının qarşısının alına biləcəyi, hətta bəzən tamamilə məhv edilə biləcəyi nəzərdə tutulmuşdur.

İmmunoterapiya müxtəlif üsullarla tətbiq edilə bilər. Bunlardan biri monoklonal anticisim tətbiqidir. T hüceyrələri adlanan immun sisteminin ən mühüm hüceyrələrinin üzərində yerləşən CTLA-4 adlı molekulun T hüceyrələrinin fəaliyyətini tormozlayaraq təsir etdiyi görüldükdən sonra monoklonal anticisim quruluşundakı immunoterapiya dərmanları hazırlanmağa başlandı. Xərçəngdə immunoterapiyanın prinsipi CTLA-4 kimi immun sistemini tormozlayan molekulları əngəlləyən, laboratoriya şəraitində istehsal olunan anticisim quruluşlu dərmanları bədənə verməkdir. CTLA-4-ün kəşfindən sonra PD-1 və PDL-1 adlanan yeni əyləc mexanizmləri də müəyyən edilmişdir. Xərçəng immunoterapiyası sahəsində son bir neçə ildə hazırlanmış ipilmumab, nivolumab və pembrolizumab adlı dərmanlar çoxsaylı xərçəng növlərində təsir göstərərək böyük əks-səda doğurmuşdur.

Digər xərçəng immunoterapiyası nümunələri isə interferon və ya interleykin tətbiqləridir. İnterferonlar immun sistemini gücləndirmək məqsədilə laboratoriya şəraitində istehsal olunan bir növ sintetik zülaldır. İnterleykinlər isə leykositlərdən ifraz olunan və leykositlər (ağ qan hüceyrələri) arasında qarşılıqlı təsir yaradan sitokinlərdir. Sitokinlər immun sisteminin nizamlı işləməsində mühüm rol oynayırlar. Digər bir immunoterapiya üsulu isə xərçəng vaksinləridir. Bu vaksinlər bədənin müdafiə sistemini stimullaşdıraraq bəzi xərçəng növlərini tanıyıb məhv etməsinə yönəlmiş vaksinlərdir.

Bu müalicə üsulları ilə şişin kiçildildiyi və ya məhv edildiyi görülsə də, xərçəngin təkrarlanması (residiv) halında immun sisteminin xərçəng hüceyrələrini necə tanıyıb hücum edəcəyi və xəstəliyin təkrarlanmasının hansı şəkildə qarşısının alınacağı mövzusunda tədqiqatçılar işlərini davam etdirirlər. Bu düşüncədən çıxış edilərək Immunity (immunitet) jurnalında dərc olunan tədqiqatda bədənin  immunoloji yaddaşa ehtiyacı olduğu düşünülmüşdür. İmmun sisteminin bunu həyata keçirməsinin bir neçə yolu olduğunu düşünən tədqiqatçılar immun sisteminin özünü tormozlamasının qarşısını alaraq bədəndə zərərli yad maddələri öldürən çoxlu T hüceyrəsini göndərib xərçəng hüceyrələrinə hücum etməsini təmin etmişlər. Nə qədər çox T hüceyrəsi göndərilərsə, o qədər xərçəng hüceyrəsinin öldürüləcəyi bilinsə də, uzun müddətdə immun sisteminin özünü tormozlamasına icazə verilməzsə, yəni daxildə daim işləyən T hüceyrələri dincəldilməzsə, xərçəngin gələcəkdə təkrarlanma riskinin ola biləcəyi görülmüşdür. Bunun üçün uzun müddətdə T hüceyrələrinin yaddaşda qalmasının təmin edilməli olduğu düşüncəsindən çıxış edilmişdir. Beləliklə, immun sistemi xərçəngi nəzarət altına aldıqda və ya məhv etdikdə T hüceyrələrinə dayanmağı söyləyəcək, eyni zamanda xərçəngin təkrarlanması halında hücuma hazır şəkildə yenidən hərəkətə keçməsini təmin edəcəkdir. Bu hüceyrələr immun yaddaş hüceyrələri (memory T cell) adlandırılır.

Tədqiqatçılar immunoterapiya ilə fəallaşan çoxsaylı T hüceyrəsinin xərçənglə mübarizə apardıqdan sonra immun yaddaş hüceyrəsinə çevrilməsinə kömək edəcək müalicəyə ehtiyac olduğunu düşünmüşlər. Bu məqsədlə bədəndə iltihabı (inflammasiyanı) azaltdığı məlum olan  D vitamini  tətbiqi gündəmə gəlmişdir. D vitamininin immun sistemini tormozlayacaq şəkildə hərəkət edə biləcəyi düşünülmüşdür. İmmunoterapiya tətbiq olunan xərçəng xəstələrində D vitamininin xəstəliyin təkrarlanmasının qarşısını almaqda faydalı olub-olmayacağı və immunoterapiyadan nə qədər vaxt sonra D vitamini verilərək immun yaddaş hovuzunun uzun müddət ən təsirli şəkildə qoruna biləcəyi araşdırılmışdır. Həmçinin aparılan tədqiqatda xərçəng hüceyrəsini məhv etməyə yönəlmiş aktiv T hüceyrələrinin immun yaddaş hüceyrələrinə çevrilməsinin tənzimləyici T hüceyrələri (Treg) ilə əlaqəli olduğu ortaya çıxmışdır. Tənzimləyici T hüceyrələri olmadan aktiv T hüceyrələri parçalanır, yanır və yaddaş hüceyrəsinə çevrilə bilmir. Buna görə də yalnız tənzimləyici T hüceyrələri ilə yaddaş hüceyrələrinin yaradıla biləcəyi görülmüşdür. Tənzimləyici T hüceyrələrinin yaddaşı sürətləndirən funksiyası artırılaraq fəal şəkildə hücum vəzifəsini üzərinə götürən T hüceyrələri immun yaddaş hüceyrələrinə çevrilmişdir. Bu şəkildə döyüşməkdən yorulmuş aktiv T hüceyrələri yeni xərçəng hüceyrəsi hücumuna qədər bədən daxilində yuxu halında saxlanılmışdır. Tədqiqatçılar D vitamini ilə tənzimləyici T hüceyrələrinin birləşdirilərək immun sisteminin doğru zamanda yavaşladılması ehtimalını görmək istəmişlər. D vitamininin tətbiqi asan olduğu üçün immun sisteminin istənilən vaxt tormozlana biləcəyi düşünülür.

Əziz dostlarım, ümumilikdə bədənimizdə D vitamininin rolunu və immun yaddaşının davamlılığını, bundan sonra D vitamininin immunoterapevtik yanaşmalardakı təsirini daha yaxşı müşahidə etmək üçün daha çox tədqiqata ehtiyac var. Lakin inanıram ki, bir gün bir çox xəstəliyin məhv edilməsində fəal rol oynayan immun sistemi xərçəngi də geri dönüşü olmayacaq şəkildə məğlub edəcəkdir.

Əvvəlki yazılarımızdan birində “D vitamini əlavəsinin bədəndə iltihabı necə azaltdığını” paylaşmışdıq. Həmin yazımıza keçmək üçün klikləyə bilərsiniz.