Xərçəngin ilk əlamətləri təcili yardım şöbəsində gizlənir – Diaqnozdan əvvəlki 90 günün hekayəsi

Son tədqiqatın nəticələrinə görə, bir çox xərçəng xəstəsi diaqnoz qoyulmazdan əvvəlki 90 gün ərzində təcili yardım şöbəsinə müraciət edir.

4 noyabr 2024-cü ildə Canadian Medical Association Journal (CMAJ) jurnalında dərc edilmiş, keçmişə aid məlumatların təhlilinə əsaslanan bu tədqiqatda 2014-2021-ci illərdə Kanadanın Ontario bölgəsində xərçəng diaqnozu qoyulmuş 651 min yetkin şəxs araşdırılmışdır.

Tədqiqatda xəstələrin 35,3%-inin xərçəng diaqnozundan əvvəlki 90 gündə ən azı bir dəfə təcili yardım şöbəsinə müraciət etdiyi və həmin xəstələrin 51,4%-inin xəstəxanaya yerləşdirildiyi müəyyən edilmişdir.

Təcili yardım şöbəsinə müraciətlə xərçəng diaqnozu arasında əlaqə: risk amilləri və təsir edən məqamlar

Tədqiqatda təcili yardıma müraciət tezliyini artıran amillər arasında yaşlılıq, yanaşı xəstəliklər, əvvəlki xəstəxana və ya təcili yardım müraciətləri, kənddə yaşamaq, Ontarionun şimal bölgələrində məskunlaşmaq, sosial-iqtisadi baxımdan əlverişsiz ərazilərdə yaşamaq və xərçəngin 2020 və ya 2021-ci ildə aşkarlanması yer almışdır.

Xüsusilə bəzi xərçəng növləri diaqnozdan əvvəl təcili yardıma müraciət tezliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Məsələn, nevroloji xərçənglərdə (məsələn, beyin şişində) xəstələrin təcili yardıma getmə ehtimalı adi səviyyədən təxminən 39 dəfə yüksəkdir. Mədəaltı vəzi xərçəngində bu göstərici 15 dəfə, qaraciyər və ya öd kisəsi xərçəngində 10 dəfə yüksəkdir. Ağciyər bölgəsinin xərçənglərində təcili yardıma müraciət tezliyi 7 dəfə, mədə-qida borusu xərçəngində isə 6 dəfə yüksəkdir. Bu, həmin xərçənglərin daha qəfil və ciddi əlamətlərlə üzə çıxa bildiyini göstərir.

Bu məlumatlar bəzi xərçəng növlərində əlamətlərin daha ciddi olduğunu və xəstələri təcili tibbi yardım axtarmağa sövq etdiyini göstərir.

Təcili yardım şöbəsi xərçəng diaqnozunda ilk dayanacağımız olmalıdırmı?

Təcili yardım şöbəsi bir çox xərçəng xəstəsi üçün diaqnostika prosesinin ilk addımı ola bilər. Genişmiqyaslı tədqiqatlar xərçəng diaqnozuna aparan müxtəlif yollar arasında təcili yardım müraciətlərinin də mühüm yer tutduğunu göstərir. Tədqiqatlar xərçəngin növündən asılı olaraq xərçəng diaqnozlarının 16% ilə 50%-ində ilk dəfə təcili yardım şöbəsində xərçəngdən şübhələnildiyini təxmin edir. Lakin təcili yardımda xərçəng şübhəsi ilə qarşılaşmaq xəstələr üçün böyük stress mənbəyi ola bilər. Xüsusilə geniş diaqnostika imkanları və xəstəliyin izlənməsi baxımından çatışmazlıqları olan təcili yardım mühiti xəstələrin diaqnostika yolunu daha da çətinləşdirə bilər.

Təcili yardım şöbəsində diaqnozun təsirləri: mərhələ və ömür müddətinə təsir

Təcili yardım şöbəsində xərçəng diaqnozu qoyulan xəstələrdə diaqnoz zamanı xərçəngin mərhələsi daha irəliləmiş, ömür müddəti isə daha qısa ola bilər. Həmçinin bu xəstələrin orta yaşı daha yüksək, ilkin səhiyyə xidmətlərinə çıxışı daha məhdud və sosial-iqtisadi vəziyyəti daha aşağı ola bilər. Tədqiqat təcili yardımda diaqnoz qoyulan xəstələrin çox vaxt kənd bölgələrində yaşadığını və miqrant mənşəli olduğunu da göstərir. Bu, səhiyyə sistemlərindəki bərabərsizliklərin göstəricisi kimi də şərh oluna bilər.

COVID-19 dövründə təcili yardım müraciətlərinin artması

Tədqiqatın başqa bir nəticəsinə görə, COVID-19 pandemiyasının başladığı 2020 və 2021-ci illərdə xərçəng diaqnozu qoyulan xəstələrin təcili yardım şöbəsinə müraciət tezliyi artmışdır. Pandemiya zamanı poliklinika xidmətlərinin məhdudlaşdırılması, müayinə görüşlərinin ləğvi və bir çox yoxlamanın gecikməsi xəstələri xərçəng əlamətlərinə görə təcili yardıma üz tutmağa məcbur etmişdir. Bu, pandemiyada təcili yardımın xəstələr üçün "çıxış qapısına" çevrildiyini düşündürür.

Müəyyən xərçəng növlərində təcili yardım müraciətlərinin yüksək olması: niyə bəzi xərçəng növləri daha çox təcili yardım müraciəti tələb edir?

Nevroloji xərçənglər, mədəaltı vəzi, qaraciyər, öd kisəsi, ağciyər və mədə-qida borusu xərçəngləri kimi müəyyən növləri olan xəstələrin təcili yardım şöbəsinə müraciət tezliyi olduqca yüksəkdir. Məsələn, nevroloji xərçənglər kəskin nevroloji əlamətlərlə (zəiflik, şüur bulanıqlığı, qıcolma kimi) üzə çıxa bilər və bunlar təcili qiymətləndirmə tələb edə bilər. Digər tərəfdən, mədəaltı vəzi və ya qaraciyər xərçəngi kimi xərçənglərin əlamətləri adətən gizli irəliləyir və onlar təcili yardım müraciətindən sonra aşkarlana bilər.

Nəticə: təcili yardım şöbəsi xərçəng xəstələri üçün daha yaxşı diaqnostika və müalicə prosesi təklif edə bilərmi?

Bu tədqiqatın nəticələri xərçəng diaqnozundan əvvəl təcili yardım şöbəsinə müraciət edən xəstələrin payının diqqətçəkən olduğunu göstərir. Yaşlılar, sosial-iqtisadi baxımdan əlverişsiz vəziyyətdə olanlar, kənd sakinləri, müəyyən xərçəng növləri olanlar və pandemiyada diaqnoz qoyulan xəstələr təcili yardıma daha çox müraciət edirlər. Xərçəng diaqnostikası zamanı təcili yardım istifadəsinin yüksək olması diaqnostika və müalicənin təşkili və xəstələrin yönləndirilməsi baxımından bu şöbələrdən necə daha səmərəli istifadə oluna biləcəyi barədə yeni suallar yaradır.