Yaxın gələcəkdə bir damla qanla xərçəngin erkən diaqnostikası mümkün olacaq

Çox az miqdarda qan nümunəsindən istifadə edərək %96 uğurla xərçəngin erkən mərhələdə diaqnostikasını təmin edən genetik test hazırlanıb. Bu tədqiqat həm xərçəngin yarandığı orqan, həm də xərçəngə səbəb olan mutasiyalar haqqında eyni vaxtda məlumat verən ilk test xüsusiyyətini daşıyır.

Xərçəng erkən aşkar edildikdə tam müalicə oluna bilən bir xəstəlikdir. Lakin xərçəngin erkən diaqnostikasını təmin edəcək effektiv bioloji göstəricilərin indiyədək müəyyən edilə bilməməsi xərçəngin gec mərhələdə diaqnoz edilməsinə və həyat itkilərinin artmasına səbəb olur. Əvvəlki yazılarımızda da bəhs etdiyimiz “maye biopsiyalar” adlandırılan, qan analizlərinə əsaslanan xərçəng testləri xərçəngi erkən mərhələdə aşkar etmək baxımından böyük ümid vəd edir. Maye biopsiyalara qanda dövr edən şiş hüceyrələri, qanda dövr edən şiş DNA fraqmentləri və şiş mikromühitindəki immun sistemi hüceyrələri daxildir.

- Əlaqəli mövzu: Metastazın öncüsü: qanda dövr edən şiş hüceyrələri (CTC), xərçəng müalicəsində yeni bir mərhələ

Qanın qırmızı hüceyrələrdən kənarda qalan və plazma adlanan hissəsində şiş hüceyrələrinə aid DNA/RNA fraqmentləri və bəzi şişlə əlaqəli molekullar ola bilər. Son illərdə aparılan tədqiqatlarda şiş mikromühitində olan immun sistemi hüceyrələrinin şiş hüceyrələri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girdiyi və genetik quruluşlarında bəzi dəyişikliklərin baş verdiyi müəyyən edilib. Bunlar makrofaqlar, qan lövhəcikləri və s. hüceyrələrdir.

Trombosit və platelet də adlandırılan qan lövhəcikləri, qanda ikinci ən çox olan qan hüceyrələridir. Nüvəsi olmayan bu hüceyrələr qanaxmanın idarə edilməsində və yaraların sağalmasında rol oynayır. Son illərdə aparılan tədqiqatlarda bu hüceyrələrin şiş böyüməsinə qarşı yaranan cavab mexanizmlərində iştirak etdiyi aşkar edilib. Bundan başqa, qan lövhəcikləri şişlə qarşılaşdıqda şişlə əlaqəli bəzi molekullarla qarşılıqlı əlaqəyə girir. Bu qarşılıqlı əlaqə nəticəsində qan lövhəciklərinin RNA profillərində dəyişikliklər yaranır. Bu dəyişikliklər nəticəsində qan lövhəcikləri şiş hüceyrələri tərəfindən “öyrədilmiş” olur və şiş hüceyrələrinin müxtəlif toxuma və orqanlara miqrasiyasında rol oynamağa başlayır. Dəyişikliyə uğramış bu hüceyrələrə şişlə əlaqəli qan lövhəcikləri deyilir.

Qan lövhəciklərinin şişlə əlaqəli mexanizmlərinin müəyyən edilməsi onların xərçəng diaqnostikasında istifadə oluna biləcəyi fikrini doğurub. Tədqiqatçılar bu məqsədlə sağlam şəxslərdən və müxtəlif xərçəng növləri olan xəstələrdən (yoğun bağırsaq, beyin, mədəaltı vəzi, qaraciyər və öd yolları, süd vəzi, kiçikhüceyrəli ağciyər xərçəngi olanlardan) alınan çox az miqdarda qan nümunələrindəki qan lövhəciklərinin RNA-sını təhlil ediblər. 283 şəxsin iştirakı ilə aparılan tədqiqatda 228 regional və metastatik xərçəngi olan xəstə arasından 55 sağlam şəxs yüzdə 96 uğurla fərqləndirilib. Eyni zamanda aşkar edilən xərçənglərin mənşə aldığı orqan yüzdə 71 uğurla proqnozlaşdırılıb. Bütün bunlarla yanaşı, xərçəngin hansı genlərdəki mutasiyalardan qaynaqlandığı da araşdırılıb. Xərçəngin yaranmasında tez-tez rast gəlinən MET və ya ERBB2-müsbət və mutant KRAS, EGFR və ya PIK3CA mutasiyaları RNA analizlərində aşkar edilib.

Bəs bu tədqiqat klinik praktikada hansı asanlıqları təmin edə bilər?

Xəstəni psixoloji və anatomik baxımdan yoran invaziv (müdaxiləli) üsullar əvəzinə sadə qan testi ilə xərçəng diaqnozu qoyula bilər. Eyni zamanda “maye biopsiyalar” adlanan bu nümunələrlə xərçəngin hansı nahiyədə yarandığı və hansı mutasiya(lar)dan qaynaqlandığı müəyyən edilə bilir. Mutasiyaya uğramış yolların müəyyən edilməsi hədəfə yönəlmiş müalicələrdə kömək edə bilər və müalicə üçün ən düzgün dərmanın istifadəsi təmin oluna bilər.