Yeni quş qripi (H5N1) epidemiyasının əhəmiyyəti və insan sağlamlığına təsirləri

Qlobal təhlükə kimi H5N1

Yüksək patogenli quş qripi (HPAI) virusu H5N1 ilk dəfə 1997-ci ildə yaranıb və o vaxtdan qlobal yayılma davam edib. Köçəri quşlarla qitələrə daşınan virus xüsusilə ev quşlarında və vəhşi təbiətdə ciddi itkilər yaradır. 2021-ci ildə yaranan H5N1-in 2.3.4.4b kladı yalnız quşları deyil, quru və dəniz məməlilərini də yoluxduran yeni variantdır. 2024-cü ilin əvvəlində ABŞ-da ilk dəfə süd inəklərində aşkarlanıb. Bu yayılma insanların H5N1-ə məruzqalmasını və sağlamlıq təhlükəsini artırır. ABŞ-da hallar artdığından 31 dekabrda nüfuzlu NEJM-də “The Emerging Threat of H5N1 to Human Health” adlı mühüm məqalə dərc edilib. Aşağıdakı yazı ona əsaslanır.

H5N1 influenza A virusunun alt tipidir. Yüksək patogenli quş qripi H5N1, influenza A (HPAI A/H5N1) kimi təsnif edilir.

• Influenza A: İnsanları, quşları, donuzları və digər heyvanları yoluxdura bilən geniş qrupdur. Pandemiya yaradan növlər buradadır.
• Influenza B: Yalnız insanları yoluxdurur və mövsümi qrip yaradır. Adətən yüngüldür, pandemiyaya səbəb olmur.
• Influenza C: Yüngül tənəffüs yolu infeksiyası yaradır, geniş yayılmayıb.
• Influenza D: İribuynuzlu heyvanlarda olur, insan yoluxması bildirilməyib.

Yəni H5N1 = Influenza A ailəsindəndir, xüsusilə quş qripi kimi tanınır.

H5N1 əvvəllər ağır insan halları yaratsa da, böyük pandemiya yaratmayıb. Əsas səbəblər:

• H5N1 insana çətin yoluxur
  • H5N1-in insana keçməsi üçün adətən yoluxmuş quşla birbaşa təmas lazımdır.
  • İnsanlar arasında asan yayılmır. Məsələn, COVID-19 kimi tənəffüslə sürətli yoluxan virus deyil.
• Hallar adətən məhdud qalıb
  • ÜST məlumatlarına görə 1997-ci ildən 860-dan çox insan H5N1-ə yoluxub, 50%-si ölüb.
  • Lakin çoxu heyvanla birbaşa təmaslı şəxslər olub.
  • İnsandan insana yoluxma nadir olduğundan böyük yayılma yaratmayıb.
• Yeni mutasiyalar riski artıra bilər
  • H5N1-in son variantı (2.3.4.4b kladı) artıq məməliləri də yoluxdurur (inək, pişik və s.).
  • Kanada halında insana uyğunlaşmanı artıracaq mutasiyalar tapılıb.
  • H5N1 insandan insana yoluxma qabiliyyəti qazanarsa, COVID-19 kimi qlobal pandemiya ola bilər.

Xülasə: H5N1 insandan insana asan keçmədiyi üçün hələ böyük insan epidemiyası yaratmayıb. Lakin son mutasiyalar dəyişiklik ehtimalını göstərir, alimlər buna görə yaxından izləyir.

H5N1-in insanlara təsiri: Yeni hallar və klinik nəticələr

ABŞ və Kanadada insan halları

Son vaxtlarda ABŞ və Kanadada H5N1 insan infeksiyaları bildirilib. ABŞ-dakı 46 halın çoxu yüngül keçib:

• 20 nəfər ev quşlarına,
• 25 nəfər süd inəklərinə məruz qalıb,
• 1 nəfərin mənbəyi məlum deyil.

Çoxu fərdi qoruyucu vasitə (FQV) olmadan işləyib, əlamətlər adətən yüngül olub. Ən çox:

• Konyunktivit (göz infeksiyası)
• Xəstələrin yarısında hərarət
• Az sayda yüngül tənəffüs əlaməti

Hamı sağalıb, yalnız bir nəfər xəstəxanaya yatıb; onun tənəffüs infeksiyasına görə yatmadığı qeyd edilib.

Kanadada astmalı 13 yaşlı qızda H5N1 infeksiyasına görə tənəffüs çatışmazlığı yaranıb, intubasiya və venovenoz ekstrakorporal membran oksigenasiyası (EKMO) tətbiq edilib. Oseltamivir (Enfluvir, Oseflu), amantadin və baloksavir istifadə olunub, xəstə sağalıb. Lakin nümunələrdə insana uyğunlaşmanı artıracaq mutasiyalar tapılıb:

• E627K (Polimeraza Bazik 2 genində)
• E186D və Q222H (H5 hemaqqlütinin genində)

İnfeksiyadan əvvəl, yoxsa xəstəlik zamanı yarandığı aydın deyil; insanlara asan keçmə ehtimalını artıra biləcəyi düşünülür.

H5N1 epidemiyasının insan sağlamlığı üçün əsas məqamları

1. İnsan və baytarlıq sağlamlığı əməkdaşlığı

H5N1-in aşkarlanması baytar, ictimai səhiyyə və klinik həkimlərin əməkdaşlığı ilə mümkündür. ABŞ müşahidə proqramları erkən aşkarlanma və idarəni təmin edib. Xüsusilə quş qripi kimi zoonozlarda One Health (Vahid Sağlamlıq) yanaşması vacibdir.

2. Mutasiya izlənməsi və insan yoluxma riski

Kanadadakı mutasiyalar H5N1-in insanlara daha asan keçməsinə səbəb olacaq dəyişikliklər ola bilər. Lakin təkamülü anlamaq üçün daha çox genetik məlumat və epidemioloji təhlil lazımdır. Təəssüf ki, heyvan nümunələrində məlumat çox vaxt yetərsizdir, yayılma dinamikası tam müəyyənləşmir.

3. Peyvənd və antiviral hazırlanması

H5N1 üçün hazırlanmış mövcud peyvəndlərin laboratoriyada effektivliyi göstərilib. Lakin effektivlik üçün iki doza tövsiyə edilir. Hazırda H5N1-ə qarşı mRNA əsaslı və digər yeni peyvənd texnologiyaları araşdırılır.

Mövcud antivirallar (oseltamivir, amantadin, baloksavir) isə effektiv görünür. Lakin yüksək virus yükü və uzunmüddətli ifraz nəzərə alınaraq bəzi hallarda müalicə uzadıla bilər.

ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) H5N1-ə bağlı ağır hallarda oseltamiviri uzatmağı tövsiyə edir.

Baloksavir xəstəxanaya yerləşdirilənlərdə tək istifadə edilməməlidir, çünki davamlılıq riski var.

4. İnfeksiyadan qorunma və FQV

Xüsusilə heyvan təmasında FQV vacibdir. Lakin süd fermaları və quşçuluq müəssisələrində çətinliklər var:

• Toz, süd və tüklər mühiti asan çirkləndirir.
• Yüksək temperatur istifadəsini çətinləşdirə bilər.
• Böyük ventilyatorlar havadakı hissəcikləri yaya bilər.

Buna görə gigiyena optimallaşdırılmalı, FQV təşviq edilməlidir.

H5N1-in gələcək potensial təhlükəsi

H5N1-in insan sağlamlığına həqiqi təhlükəsi hələ tam müəyyənləşməyib. Tarixən H5N1 hallarında ölüm təxminən 50% olub. Lakin Şimali Amerika hallarının yüngül gedişi virusun fərqli formaya təkamül etdiyini düşündürür.

CDC hazırda H5N1-in ümumi əhali üçün riskinin aşağı olduğunu bildirir. Lakin son həftələrdə artan və naməlum mənbəli hallar insandan insana keçmə potensialının yaxından izlənməli olduğunu göstərir.

Nəticədə H5N1-in insana keçmə riski aşağı olsa da, mutasiya potensialı səbəbindən davamlı müşahidə və peyvənd hazırlanması ləngimədən sürməlidir.

Tövsiyə: Xüsusilə heyvandarlıq işçiləri FQV-yə diqqət etməli, qripə bənzər əlamətlilər tez səhiyyə müəssisəsinə müraciət etməlidirlər. İctimai səhiyyə mütəxəssisləri mutasiyaları izləyib mümkün epidemiyada sürətli hərəkət etməlidirlər.

Türkiyədə influenza vəziyyəti

Türkiyə Səhiyyə Nazirliyinə görə mövsümi qrip hər ilki kimi bu il də var. Hallar və artım sürəti əvvəlki illərə bənzəyir, növlər və pozitivlikdə qeyri-adi hal yoxdur. Dövriyyədəki virusların təxminən yarısı influenza A (H1N1, donuz qripi) növüdür. Buna görə vəziyyət mövsümi qrip kimi qiymətləndirilir. 

Avropada influenza epidemiyası

Avropada isə aydın artım var. Xüsusilə İspaniya və Macarıstanda epidemiyalar səhiyyəyə təzyiq yaradıb. İspaniyada sürətlə artır, Macarıstanda daha sərt tədbirlər görülür. 

Nəticə və tövsiyələr

Türkiyədə hazırda mövsümi hallar adi gedir. Lakin Avropanın bəzi bölgələrində epidemiyalar var. Buna görə risk qruplarının qrip peyvəndi və gigiyenaya diqqəti vacibdir.