بیماری بی‌خوابی یا اینسومنیا چیست و چه ارتباطی با ساختار مغز دارد؟

اینسومنیایک مشکل خواب است که با عنوان بیماری ناتوانی در خوابیدن شناخته می‌شود. افراد مبتلا به اینسومنیا پیوسته در بستر غلت می‌زنند، نمی‌توانند بیش از چند دقیقه چشم‌هایشان را بسته نگه دارند و به هیچ وجه به خواب نمی‌روند.

پژوهشگران با استفاده از روش پیشرفته MRI (Magnetic Resonance Imaging که به ام‌آر‌آی معروف است) مغز بیماران مبتلا به اینسومنیا را بررسی کردند. آنها با برخی ناهنجاری‌ها در بافت سفید (white matter) مغز افراد مبتلا به این ناراحتی روبه‌رو شدند. رادیولوژی بیایید این مطالعه منتشرشده در این مجله را با هم بررسی کنیم.

اینسومنیا چیست؟

اینسومنیای اولیه (پرایمری) را می‌توان نوعی اختلال شناختی خفیف تعریف کرد که گاهی روزها و حتی ماه‌ها فرد را از ناتوانی در خوابیدن رنج می‌دهد، بیشتر با علائم خستگی ناشی از کم‌خوابی در روز ظاهر می‌شود و بی‌حوصلگی ایجاد می‌کند. حتی اینسومنیا در برخی شرایط می‌تواند به شکل افسردگی و اضطراب (نگرانی و دل‌آشوبی) نیز خود را نشان دهد.

اینسومنیا ناراحتی بسیار شایعی است، اما علت‌هایی دارد و تشخیص آن گاهی ممکن است دشوار باشد.

ماده سفید مغز، دسته‌ها یا رشته‌های بلند سلول عصبی متشکل از آکسون‌های سلول‌های عصبی است که بخشی از مغز را به بخش‌های دیگر وصل می‌کنند. اگر این رشته‌ها آسیب ببینند یا جدا شوند، ارتباط نواحی داخل مغز که از طریق این اتصال برقرار می‌شود نیز آسیب می‌بیند.

این پژوهش با 30 داوطلب و 23 بیمار دارای تشخیص اینسومنیا انجام شد. برای تعیین و ارزیابی وضعیت روان‌شناختی و الگوی خواب داوطلبان و بیماران، ابزارهایی از جمله شاخص کیفیت خواب پیتسبورگ، شاخص شدت اینسومنیا، مقیاس خودارزیابی اضطراب و مقیاس خودارزیابی افسردگی اجرا شدند.

برای همه شرکت‌کنندگان اسکن دقیق ام‌آر‌آی نیز انجام شد. این MRI با روش DTI (Diffusion Tensor Imaging)، یعنی روشی ویژه انجام شد که بررسی دقیق حرکت‌های آب در ناحیه سفید مغز و شناسایی فاصله‌های میان مواد سفید مغز بر اساس این حرکت‌ها را ممکن می‌کند. در این پژوهش از روش آمار فضایی مبتنی بر سامانه استفاده شد. با این روش اندازه‌گیری‌های حساس‌تر امکان‌پذیر شد.

بر اساس نتایج مطالعات، بیماران اینسومنیا در مقایسه با افراد سالم، به‌ویژه در لوب راست مغز و تالاموس (یعنی نواحی تنظیم‌کننده الگوی خواب، هوشیاری و چابکی مغز)، گسستگی‌ها و فاصله‌های قابل توجهی در ماده سفید دارند. این بافت‌های ماده سفید مختل‌شده معمولاً بر خواب، بیداری، عملکردهای شناختی و عملکردهای حسی‌حرکتی بیماران تأثیر منفی چشمگیری می‌گذارند. همچنین اختلال‌های تالاموس و جسم پینه‌ای که بزرگ‌ترین ساختار ماده سفید در مغز نامیده می‌شود، هم‌زمان مستقیماً بر میزان، سطح و مدت اینسومنیای بیماران نیز اثر دارند.

یکی دیگر از نتایج پژوهش این است که یکی از علت‌های پنهان اختلال بافت ماده سفید در بیماران اینسومنیا ممکن است کمبود غلاف میلین (ساختاری که عصب‌ها را احاطه و محافظت می‌کند) در این ناحیه مغز باشد.

پژوهشگران برای تعیین ارتباط میان ماده سفید مغز و اینسومنیا، بررسی‌های دقیق‌تر و گسترده‌تر را پیشنهاد می‌کنند و توجه را به این موضوع جلب می‌کنند.