Yata bilməmə xəstəliyi insomniya nədir və beynin quruluşu ilə əlaqəsi necədir?

İnsomniya, yata bilməmə xəstəliyi kimi tanınan yuxu problemidir. İnsomniyası olan şəxslər yataqda daim çevrilir, bir neçə dəqiqədən çox gözlərini bağlı saxlaya bilmir və heç cür yuxuya gedə bilmirlər.

Tədqiqatçılar qabaqcıl MRI (eMaR kimi tanınan Magnetic Resonance Imaging) texnikasından istifadə edərək insomniyası olan xəstələrin beyinlərini araşdırdılar. Bu şəxslərin beyinlərindəki ağ toxumada (white matter) bəzi anormallıqlara rast gəldilər. Radiologiya jurnalında dərc edilmiş bu tədqiqatı birlikdə araşdıraq.

İnsomniya nədir?

Birincili (primer) insomniya bəzən günlərlə, hətta aylarla yata bilməmə sıxıntısı verən, əksərən gündüzlər yuxusuzluqdan qaynaqlanan yorğunluq əlamətləri ilə ortaya çıxan və kefsizlik yaradan yüngül koqnitiv pozuntu kimi təsvir edilə bilər. Hətta insomniya bəzi hallarda depressiya və təşviş (narahatlıq, daxili sıxıntı) kimi də özünü göstərə bilər.

İnsomniya əhəmiyyətli dərəcədə geniş yayılmış narahatlıqdır, lakin səbəbləri vardır və diaqnozu bəzən çətin ola bilər.

Beyindəki ağ maddə sinir hüceyrələrinin aksonlarından ibarət, beynin bir hissəsini digərlərinə bağlayan dəstələr və ya uzun sinir hüceyrəsi lifləridir. Bu liflər zədələnər və ya ayrılarsa, bu əlaqənin yaratdığı beyindaxili nahiyələrarası ünsiyyət də zərər görür.

Bu araşdırma 30 könüllü və insomniya diaqnozu qoyulmuş 23 xəstə ilə aparılmışdır. Könüllü və xəstələrin psixoloji vəziyyətlərinin və yuxu rejimlərinin müəyyən edilməsi və qiymətləndirilməsi məqsədi ilə onlara Pittsbrugh Yuxu Keyfiyyəti İndeksi, İnsomniya Şiddəti İndeksi, Özünüqiymətləndirmə Təşviş Şkalası və Özünüqiymətləndirmə Depressiya Şkalası tətbiq edilmişdir.

Bütün iştirakçılara ətraflı MR müayinəsi də aparıldı. Bu, MRI DTI (Diffusion Tensor Imaging), yəni beynin ağ nahiyəsindəki su hərəkətlərini ətraflı araşdırmağa imkan verən və bu hərəkətlər nəticəsində beyindəki ağ maddələr arasındakı boşluqları aşkarlayan xüsusi texnika ilə edilmişdir. Araşdırmada Sistem Əsaslı Məkan Statistikası üsulu istifadə edilmişdir. Bu texnika ilə daha həssas ölçmələr aparmaq mümkün olmuşdur.

Tədqiqatların nəticəsinə görə sağlam şəxslərlə müqayisədə insomniya xəstələrinin xüsusilə sağ beyin payında və talamusunda (yəni yuxu rejimini, şüuru və ayıqlığı tənzimləyən beyin nahiyələrində) ciddi miqdarda ağ maddə qopuqluqları və boşluqları vardır. Pozulmuş bu ağ maddə toxumaları adətən xəstələrin yuxu, oyaqlıq, koqnitiv və hissi-hərəki funksiyalarına əhəmiyyətli mənfi təsir edir. Həmçinin talamus və korpus kallozum adlanan beynin ən böyük ağ maddə quruluşundakı pozuntular eyni zamanda xəstələrin insomniya dərəcəsinə-səviyyəsinə və müddətinə birbaşa təsir edir.

Araşdırmanın nəticələrindən biri də insomniya xəstələrində ağ maddə toxuması pozuntusunun gizli səbəblərindən birinin beynin bu nahiyəsində mielin qişa (sinirləri sarıyıb qoruyan quruluş) çatışmazlığı kimi görülə bilməsidir.

Tədqiqatçılar beynin ağ maddəsi ilə insomniya arasındakı əlaqəni müəyyən etmək üçün daha ətraflı və geniş müayinələr tövsiyə edir və bu mövzuya diqqət çəkirlər.