خطر ارثی سرطان تخمدان؛ کشف‌های ژنتیکی تازه

سرطان تخمدان، به‌ویژه نوع اپی‌تلیالی سروزی درجه‌بالا، از سرطان‌های رایج زنان است و اغلب در مرحلهٔ پیشرفته تشخیص داده می‌شود. این موضوع گزینه‌های درمان را محدود و اهمیت تشخیص زودهنگام را بیشتر می‌کند. هرچند نقش عوامل ژنتیکی مهم است، نزدیک به نیمی از خطر ارثی هنوز توضیح داده نشده است؛ یعنی برخی تغییرات یا جهش‌های ژنتیکی دخیل در ایجاد این سرطان هنوز کاملاً شناسایی نشده‌اند.

دکتر دیپاک سوبرامانیان و همکارانش از مرکز سرطان پیتر مک‌کالوم ملبورن، برای شناخت این خطرهای ناشناخته پژوهشی تازه انجام دادند. npj Genomic Medicine در 10 ژانویهٔ 2025، این مطالعه را منتشر کرد که ژن‌های ارثی تازهٔ احتمالاً مرتبط با سرطان سروزی درجه‌بالای تخمدان را شناسایی کرد.

کشف‌های ژنتیکی تازه

پژوهشگران DNA بیماران سرطان سروزی درجه‌بالای تخمدان را بررسی کردند که جهش‌های BRCA1 و BRCA2 را نداشتند . مطالعات قبلی احتمال ارثی بودن برخی تغییرات ژنی و نقش آن‌ها در سرطان را مطرح کرده بودند. در این مطالعه، دانشمندان برای تأیید این ادعاها و شناسایی ژن‌های نامزد تازه، تحلیل ژنتیکی را گسترش دادند.

پژوهشگران نقش ژن‌های PALB2 و ATM را در برخی موارد ارثی سرطان تخمدان تأیید کردند. همچنین دریافتند ژن تازه‌ای به نام LLGL2 نیز ممکن است خطر سرطان تخمدان را افزایش دهد.

• PALB2 و ATM: نقش مهم این ژن‌ها، که قبلاً با سرطان پستان مرتبط بودند، در خطر سرطان تخمدان نیز نشان داده شد. در مبتلایان سرطان تخمدان حامل جهش PALB2، هر دو الل در تومورها غیرفعال شده بودند و این وضعیت ممکن است باعث سرطان شود. در بیشتر حاملان جهش ژن ATM نیز هر دو الل غیرفعال بودند، اما نه در همهٔ موارد. بنابراین ATM عامل خطر متوسطی برای سرطان تخمدان در نظر گرفته شد.
• LLGL2: یکی از چشمگیرترین یافته‌ها، احتمال نقش ژن LLGL2 به‌عنوان عامل خطر ارثی تازه بود. در همهٔ تومورهای حامل جهش این ژن، هر دو الل غیرفعال شده بودند. تصور شد LLGL2 تنظیم‌کنندهٔ تقسیم و قطبیت سلولی است و اختلال این کارکردها می‌تواند به سرطان بینجامد.

نمودار ون زیر، طبقه‌بندی تغییرات ژنتیکی مرتبط با سرطان سروزی درجه‌بالای تخمدان را در دسته‌های مختلف نشان می‌دهد.

دسته‌های نمودار

1. از دست رفتن یا غیرفعال شدن نوع طبیعی (ناحیهٔ سبز)

   • PALB2، LLGL2، VSIG1، LTBP1 ژن‌هایی هستند که در تومورها، شکل طبیعی (wildtype) خود را از دست داده‌اند یا غیرفعال شده‌اند .
   • این ژن‌ها احتمالاً ژن‌های سرکوبگر تومور هستند و از دست رفتن کارکردشان ممکن است در ایجاد سرطان نقش داشته باشد.

2. از دست رفتن یا غیرفعال شدن واریانت (ناحیهٔ بنفش)

   • CPT1B، WRAP53، RASSF7، ANKRD18A ژن‌هایی هستند که در آن‌ها، از دست رفتن یا غیرفعال شدن واریانت‌های جهش‌یافته دیده می‌شود.
   • جهش این ژن‌ها را می‌توان تغییراتی دانست که ممکن است در سرطان نقش داشته باشند.

3. هتروزیگوت یا نامشخص (ناحیهٔ آبی)

   • ATM، FANCM، MAP6D1، STARD6، IFIT2 ژن‌هایی هستند که، وضعیت هتروزیگوت یا نامشخص دارند .
   • اثر این ژن‌ها بر سرطان، به‌روشنی تعیین نشده است، اما احتمال می‌رود در برخی شرایط مؤثر باشند.

ناحیه‌های هم‌پوشان (ژن‌های حاضر در چند دسته)

• نوع طبیعیِ از دست‌رفته یا غیرفعال و واریانتِ از دست‌رفته یا غیرفعال (سبز-بنفش)

  • LOXL2، GPALPP1، CDKL3، FAM216A ژن‌هایی هستند که هم از دست رفتن نوع طبیعی و هم از دست رفتن واریانت جهش‌یافته نشان می‌دهند.

• نوع طبیعیِ از دست‌رفته یا غیرفعال و هتروزیگوت یا نامشخص (سبز-آبی)

  • ATM، FANCM، MAP6D1، SCYL3 ژن‌هایی هستند که می‌توانند هم نوع طبیعی را از دست بدهند و هم هتروزیگوت یا نامشخص باشند.

• واریانتِ از دست‌رفته یا غیرفعال و هتروزیگوت یا نامشخص (بنفش-آبی)

  • ERCC3، SORD، SSX3، IMPDH2 ژن‌هایی هستند که ممکن است هم واریانت را از دست بدهند و هم هتروزیگوت یا نامشخص باشند.

• هم‌پوشانی سه‌گانه (ناحیهٔ مرکزی)

  • BLM، SLC12A4، ZBTB45، ZCCHC4، RAD1 ژن‌هایی هستند که، تا حدی در همهٔ دسته‌ها جای می‌گیرند و از راه سازوکارهای مختلف می‌توانند به ایجاد سرطان کمک کنند.

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز

این مطالعه پیشرفت مهمی در ژنتیک سرطان تخمدان ایجاد کرد. پژوهشگران می‌گویند ژن‌های PALB2، ATM و LLGL2 ممکن است با سرطان سروزی درجه‌بالای تخمدان مرتبط باشند و برای تشخیص زودهنگام، ارزیابی خطر و درمان‌های هدفمند آینده اهمیت حیاتی دارند.

این آگاهی تازه به شناخت بهتر پایهٔ ژنتیکی سرطان تخمدان، آزمایش‌های تشخیصی بهتر و بهبود طبقه‌بندی خطر سرطان کمک خواهد کرد.

شناسایی این ژن‌ها هم تشخیص بیماران را بهتر می‌کند و هم به توسعهٔ راهبردهای درمان هدفمند کمک می‌کند. به‌ویژه شناسایی LLGL2 به‌عنوان عامل خطر تازه، پژوهش بیشتری می‌خواهد. شناخت بهتر کارکرد این ژن در آینده می‌تواند به پزشکی فردمحور کمک بزرگی کند.