لوله‌گذاری چیست؟ بیمار لوله‌گذاری‌شده و فرایند درمان چه معنایی دارد؟
در این مقاله
لوله‌گذاری‌شده چیست؟
لوله‌گذاری‌شدهاصطلاحی پزشکی برای قرارداشتن لوله در نای بیمار جهت حمایت تنفس است. بدین ترتیب بیمارانی که نمی‌توانند خود تنفس کنند یا نارسایی تنفسی دارند اکسیژن می‌گیرند. نام فرایند قرار دادن این لوله، لوله‌گذاری است. پس لوله‌گذاری چیست؟ لوله‌گذاری، لوله‌گذاری داخل نای نیز نامیده می‌شود و قراردادن لوله پلاستیکی از دهان یا بینی در نای برای حمایت تنفسی مصنوعی است. فرد دریافت‌کننده آن را به‌اختصار بیمار لوله‌گذاری‌شده می‌گویند؛ یعنی به دستگاه تنفس، ونتیلاتور، متصل شده است.
چرا لوله‌گذاری انجام می‌شود؟
هدف اصلی لوله‌گذاری، رساندن اکسیژن حیاتی به بیماری است که خود نمی‌تواند تنفس کند. اگر بیمار نتواند راه هوایی را باز نگه دارد یا بدون کمک دم‌وبازدم کند، شاید لوله‌گذاری لازم شود. به‌ویژه لوله‌گذاری در مراقبت ویژهبرای زنده‌ماندن بیمار بحرانی دچار نارسایی تنفسی اقدامی حیاتی است.
لوله‌گذاری معمولاً در این موارد انجام می‌شود:
- جراحی با بیهوشی عمومی: داروهای بیهوشی حین عمل موقتاً همه عضلات، از جمله دیافراگم، را فلج می‌کنند و تنفس خودبه‌خود ممکن نیست. بنابراین در جراحی با بیهوشی عمومی، از جمله عمل بزرگ قلب یا مغز، تنفس بیمار با لوله‌گذاری به دستگاه متصل می‌شود.
- نارسایی حاد تنفسی: ذات‌الریه شدید، عفونت COVID-19، حمله شدید بیماری انسدادی مزمن ریه (KOAH) یا آسیب ریه می‌توانند مانع رساندن اکسیژن کافی به خون شوند. در نارسایی شدید، لوله‌گذاری نجات‌بخش است.
- بیماری بحرانی نیازمند مراقبت ویژه: در بیمار بیهوش پس از آسیب، سکته مغزی یا آسیب مغزی که نمی‌تواند راه هوایی را حفظ کند، لوله‌گذاری حمایت تنفسی می‌دهد. هدف در مراقبت ویژه زنده نگه‌داشتن این بیماران با اتصال به دستگاه است. بیمار تا وقتی به ونتیلاتور متصل است در مراقبت ویژه زیر نظر می‌ماند و حمایت تنفسی تا بهبود ادامه دارد.
- ایست قلبی و مداخله فوری: در وضعیت فوری مانند حمله قلبی یا غرق‌شدن، تیم سلامت سریع لوله‌گذاری و اکسیژن‌رسانی می‌کند. این کار در صورت امکان در بیمارستان است، اما در خطر جانی می‌توان موقتاً در آمبولانس نیز انجام داد.
پس از بهبود وضعیت، لوله‌گذاری پایان می‌یابد. برای نمونه بیمار ذات‌الریه که با درمان مناسب بهتر شده و خود قادر به تنفس است، خارج‌کردن لوله می‌شود؛ یعنی لوله برداشته می‌شود. در نتیجه لوله‌گذاری، حمایت حیاتی ضروری در نارسایی تنفسی یا بیهوشی است و پس از بهبود بی‌دلیل ادامه نمی‌یابد.
لوله‌گذاری چگونه انجام می‌شود؟
فرایند معمولاً در آرام‌بخشی، یعنی خواب‌آلودگی، یا بیهوشی عمومی و در حالت بیهوشی بیمار انجام می‌شود. هدف، قراردادن درست لوله داخل نای است.
مراحل را می‌توان چنین خلاصه کرد:
- بیمار صاف به پشت خوابانده و راه هوایی به بهترین شکل هم‌راستا می‌شود. معمولاً گردن اندکی عقب برده می‌شود تا مسیر دهان و حنجره مستقیم شود.
- مانورهای لازم برای بازکردن فک انجام می‌شود و با لارنگوسکوپ، ابزاری دارای چراغ در نوک، از دهان به گلو پیش می‌روند. این ابزار به پزشک امکان دیدن روشن تار صوتی و ورودی نای می‌دهد.
- لوله لوله‌گذاری (لوله داخل نای) با دقت از دهان یا گاهی بینی به نای وارد می‌شود. پس از رسیدن به محل درست، بادکردن بالون کوچک انتهای آن لوله را ثابت می‌کند.
- بلافاصله پس از نصب، اتصال بیمار به لوله و ورود و خروج هوا بررسی می‌شود. ونتیلاتور یعنی دستگاه تنفس، به لوله متصل می‌شود و تنفس مصنوعی آغاز می‌گردد. برای تأیید موقعیت درست، پزشک با گوشی صدای ریه را می‌شنود و در صورت لزوم عکس قفسه سینه می‌گیرد.
- پس از پایان، لوله با چسب یا بند در کناره دهان ثابت می‌شود تا جابه‌جا نشود و راه هوایی باز بماند.
معمولاً لوله‌گذاری از دهان، یعنی اوروتراکئال است؛ اما گاهی لوله‌گذاری بینی ترجیح داده می‌شود؛ مثلاً در جراحی صورت یا داخل دهان لوله از سوراخ بینی وارد نای می‌شود. این روش کمتر شایع است و روش دهانی در بیشتر موارد سریع‌تر و آسان‌تر است. لوله‌گذاری کودکان نیز مشابه است؛ فقط چون راه هوایی باریک‌تر است لوله کم‌قطرتر و اقدام دقیق‌تر لازم است. در نوزاد گاهی روش بینی ترجیح داده می‌شود و در کودکان بزرگ‌تر مراحل تقریباً مانند بزرگسال است.
لوله‌گذاری چقدر طول می‌کشد؟
خود فرایند معمولاً در چند دقیقه تمام می‌شود، اما مدت لوله‌گذاری بیمار به وضعیت زمینه‌ای بستگی دارد. مدت لوله‌گذاری میان بیماران متفاوت است؛ مثلاً بیشتر بیماران پس از عمل طی چند ساعت خارج‌کردن لوله دارند، اما در بیماران شدید مراقبت ویژه، روزها یا حتی هفته‌ها ادامه می‌یابد. با بهبود تنفس، پزشک حمایت ونتیلاتور را کم می‌کند تا بیمار تنفس کند. هنگامی که بیمار به‌اندازه کافی خود نفس بکشد، لوله‌گذاری پایان می‌یابد. در نیاز طولانی، مثلاً بیش از چند هفته تنفس مصنوعی، تراکئوستومی با گذاشتن لوله از سوراخی در گلو می‌تواند حمایت را ادامه دهد. در تهویه مکانیکی طولانی راه ایمن‌تری است و آسیب احتمالی لوله دهان یا بینی را کم می‌کند.
خطرهای لوله‌گذاری چیست؟
گرچه نجات‌بخش است، به‌ویژه در مدت طولانی خطر و عارضه دارد. با متخصص باتجربه معمولاً ایمن است، اما باید از عوارض لوله‌گذاری آگاه بود:
- آسیب و تحریک: هنگام گذاشتن لوله ممکن است ناخواسته به دندان، لب، زبان یا حنجره آسیب برسد. لوله می‌تواند نای و تار صوتی را تحریک کند. در طولانی‌مدت گلودرد و گرفتگی صدا عارضه شایع‌اند.
- آسپیراسیون و عفونت: حین کار، محتویات معده یا ترشحات ممکن است اشتباهی وارد ریه شوند؛ آسپیراسیون می‌تواند عفونت شدید مانند ذات‌الریه ایجاد کند. همچنین در اتصال به ونتیلاتور خطر پنومونی یعنی ذات‌الریه مرتبط با ونتیلاتور وجود دارد.
- آسیب نای: ماندن طولانی لوله می‌تواند زخم یا آسیب فشاری نای ایجاد کند؛ بنابراین در صورت نیاز به روش جایگزین مانند تراکئوستومی روی می‌آورند.
- زخم فشاری: تماس پیوسته لوله با لب یا کناره دهان ممکن است در همان نواحی زخم فشاری ایجاد کند.
- اثرهای عمومی دارو و اقدام: چون معمولاً بیهوشی عمومی یا آرام‌بخش قوی لازم است، اثر دارو می‌تواند فشار خون را کاهش دهد, ریتم قلب را تغییر دهد . به‌ندرت، به‌ویژه در بیمار دارای مشکل جدی سلامت، حین لوله‌گذاری عوارضی مانند حمله قلبی, سکته مغزی یا مرگ رخ می‌دهد. اما این عوارض جدی بسیار نادرند و معمولاً سود لوله‌گذاری بسیار بیشتر از خطر است.
روند بهبود پس از لوله‌گذاری چگونه است؟
درمان بیمار با گذاشتن لوله تمام نمی‌شود. مراقبت و روند بهبود پس از لوله‌گذاریدست‌کم به‌اندازه خود اقدام مهم است. هدف بازگشت عملکرد طبیعی تنفس و پیشگیری از مشکل احتمالی است:
- پیگیری مراقبت ویژه: بیمار در اتصال به دستگاه تنفس پیوسته زیر نظر است. سطح اکسیژن, تعداد تنفس, گازهای خون و شاخص‌های حیاتی مشابه مرتب پیگیری می‌شوند. موقعیت درست لوله حفظ و تنظیم دستگاه با نیاز بیمار هماهنگ می‌شود. با بهبود تدریجی تنفس، حمایت دستگاه کم می‌شود.
- مراقبت دهان و لوله: بهداشت دهان طی لوله‌گذاری خطر عفونت را کم می‌کند. پرستاران با محلول ضدعفونی دهان را تمیز می‌کنند تا باکتری جمع نشود. برای جلوگیری از زخم بافت اطراف، ثبات لوله مرتب کنترل می‌شود و در صورت لزوم موقعیت اندکی عوض می‌شود.
- پیشگیری از عوارض: تیم مراقبت ویژه می‌کوشد عوارض را پیشگیری کند؛ مثلاً برای تب، خلط و تنگی نفس نشانه عفونت ریه هوشیار است و سریع مداخله می‌کند. برای جلوگیری از آسیب تار صوتی یا زخم فشاری، خارج‌کردن لوله در زودترین زمان ممکن برنامه‌ریزی می‌شود. اگر حمایت طولانی لازم باشد، تراکئوستومی به‌موقع انجام می‌شود تا اثرهای منفی به حداقل برسند.
- توان‌بخشی: به‌ویژه چندین روز بیماران دارای لولهممکن است ضعف عضله و خستگی داشته باشند. بنابراین پس از خروج لوله شاید فیزیوتراپی, درمان تنفسی و دیگر خدمات توان‌بخشی لازم شود. هنگام یادگیری دوباره تنفس کافی مستقل، اکسیژن با ماسک در صورت نیاز مدتی ادامه می‌یابد. پس از ارزیابی بلع و تار صوتی، بیمار به تغذیه و گفتار عادی بازمی‌گردد.
بیمار بلافاصله پس از خارج‌کردن لوله کاملاً بهبودیافته شمرده نمی‌شود. بهبود پس از لوله‌گذاریبه بیماری زمینه‌ای و وضعیت عمومی بستگی دارد. بیمار سالم جراحی‌شده شاید در چند ساعت بهتر شود؛ سالمند دچار عفونت شدید زمان و مراقبت حمایتی بیشتری می‌خواهد. در این دوره پایش نزدیک برای اطمینان از نبود عارضه ادامه دارد. بیمار پایدار، هوشیار و قادر به تنفس کافی مستقل از مراقبت ویژه به بخش یا در صورت نیاز توان‌بخشی منتقل می‌شود.
باورهای نادرست درباره لوله‌گذاری (افسانه‌ها)
درباره لوله‌گذاری و بیمار دارای لوله، به‌ویژه همراه همه‌گیری COVID-19، باورهای نادرست فراوانی ایجاد شده‌اند. این‌ها باورها و واقعیت‌های لوله‌گذاری هستند:
- "بیمار لوله‌گذاری‌شده دیگر زنده نمی‌ماند" – نادرست. برعکس، لوله‌گذاری برای زنده نگه‌داشتن بیمار است و اغلب موفق است. گرچه بعضی آن را برابر مرگ می‌دانند، فرصت بهبود بسیاری را فراهم می‌کند. مثلاً در بیماران لوله‌گذاری‌شده به علت COVID-19، مشاهدات علمی بقای حدود %75 را نشان داده‌اند. پس لوله‌گذاری ناامیدی نیست و با انجام به‌موقع نجات‌بخش است.
- "لوله‌گذاری بسیار دردناک است" – نادرست. در فرایند، بیمار تحت بیهوشی عمومی یا آرام‌بخشی عمیق است و درد یا ناراحتی حس نمی‌کند. پس از بیداری ممکن است گلودرد داشته باشد که گذراست و با مراقبت درست بهتر می‌شود.
- "بیمار دارای لوله همیشه در کماست و بیدار نمی‌شود" – نادرست. بیماران معمولاً برای راحتی و دوری از استرس، خوابانده می‌شوند (آرام‌بخش می‌گیرند)، اما هنگام ضرورت پزشکی می‌توان بیدارشان کرد. حتی گاهی با آرام‌بخشی خفیف، بیمار دارای لوله تا حدی هوشیار است. پس لوله‌گذاری الزاماً کما نیست؛ میزان آرام‌بخشی با وضعیت تنظیم می‌شود.
- "همه بیماران مراقبت ویژه لوله‌گذاری می‌شوند" – نادرست. در مراقبت ویژه، لازم نیست هر بیمار لوله‌گذاری شود. فقط افراد قطعاً نیازمند حمایت تنفسی لوله‌گذاری می‌شوند. بیمار مراقبت ویژه که هوشیار و قادر به تنفس مستقل است بدون لوله درمان می‌شود. لوله‌گذاری تنها یکی از درمان‌های حمایتی پیشرفته است و براساس وضعیت تصمیم می‌گیرند.
با توجه به این واقعیت‌ها، اصلاح سوءتفاهم مهم است تا بیمار و نزدیکان روند را بهتر بفهمند و ترس و نگرانی بی‌دلیل نداشته باشند.
پرسش‌های متداول
بیمار لوله‌گذاری‌شده چند روز زنده می‌ماند؟
طول عمر کاملاً به شدت بیماری زمینه‌ای و پاسخ درمان وابسته است. لوله‌گذاری خود بیماری را درمان نمی‌کند؛ فقط بیمار را زنده نگه می‌دارد و برای بهبود وقت می‌دهد. با درمان مناسب ممکن است بیمار برای سال‌ها زندگی بهبود یابد، یا متأسفانه با بیماری بسیار شدید فوت کند. زمان ثابت «چند روز» وجود ندارد؛ بعضی طی چند روز بهتر می‌شوند و برخی هفته‌ها بحرانی‌اند. مهم، فرصت بهبود با لوله‌گذاری است.
لوله‌گذاری چند روز طول می‌کشد؟
مدت با وضعیت بالینی تعیین می‌شود. در بعضی بیماران، ظرف 1-2 روز جداسازی از دستگاه و خارج‌کردن لوله ممکن است، اما برخی هفته‌ها دارای لوله می‌مانند. پزشکان هر روز بیمار را ارزیابی و پس از توانایی تنفس مستقل لوله را خارج می‌کنند. اگر بیش از 2-3 هفته لازم باشد، معمولاً با تراکئوستومی در نای حمایت ادامه می‌یابد. پس مدت وابسته به نیاز بیمار است و تلاش می‌شود تا جای ممکن کوتاه باشد.
آیا بیمار لوله‌گذاری‌شده خوابانده می‌شود؟
معمولاً بله. برای اینکه لوله گلو ناراحتی یا وحشت ایجاد نکند، بیماران با داروی آرام‌بخش خوابانده می‌شوند. این خواب عمیق یا آرام‌بخشی با وضعیت بیمار تنظیم می‌شود؛ گاهی خفیف است تا هوشیاری نسبی و پاسخ به دستور حفظ شود. اما بیشتر بیماران، به‌ویژه ابتدا، برای تنفس راحت و دوری از استرس کاملاً خوابانده‌اند. در نتیجه از لوله آگاه نیستند و درد حس نمی‌کنند.
بیمار دارای لوله چگونه تغذیه می‌شود؟
با لوله تنفس در دهان نمی‌توان خوراکی خورد؛ پس تغذیه معمولاً از راه دیگر است. رایج‌ترین روش، لوله‌ای از بینی تا معده، یعنی سوند بینی‌معده‌ای برای غذای مایع است. محلول غذایی از آن به معده می‌رود تا کالری و پروتئین کافی برسد. اگر روده کار نکند یا تغذیه طولانی لازم باشد، تغذیه وریدی نیز ممکن است. پس از خارج‌کردن لوله و بازگشت بلع طبیعی، تغذیه دهانی از سر گرفته می‌شود.
آیا بیمار دارای لوله می‌تواند حرف بزند؟
نه، نمی‌تواند. چون لوله از میان تار صوتی به نای می‌رود، توان گفتار موقتاً از دست می‌رود. با وجود لوله، جریان هوا به تار صوتی نمی‌رسد و صدا خارج نمی‌شود. ارتباط معمولاً با حرکت سر و دست یا نوشتن است. پس از خروج، اگر تار صوتی آسیب ندیده باشد گفتار بازمی‌گردد. ابتدا گرفتگی صدا یا صدای خفه طبیعی است و معمولاً طی چند روز خوب می‌شود. در صورت لزوم متخصص گوش‌وحلق‌وبینی تار صوتی را بررسی و گفتاردرمانگر توصیه می‌شود.
نتیجه
لوله‌گذاری از مهم‌ترین حمایت‌های مراقبت پزشکی است. «لوله‌گذاری‌شده چیست, لوله‌گذاری چگونه انجام می‌شود, آیا بیمار دارای لوله بهبود می‌یابد» و پرسش‌های مشابه در این مطلب جامع بررسی شدند. انجام آن برای بیمار ناتوان از تنفس مستقل اغلب مداخله‌ای نجات‌بخش است. با شرایط درست و تیم متخصص، سود بسیار بیشتر از خطر احتمالی است. اگر نزدیکتان در مراقبت ویژه نیاز به لوله‌گذاری داشته، به یاد داشته باشید هدف زنده نگه‌داشتن اوست. با درمان مناسب و صبر، بسیاری دوباره سالم می‌شوند و به زندگی عادی برمی‌گردند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.