مهندس ژنتیک Okan Çakır از گروه OncoTrust ما، دوره کارشناسی ارشد دانشگاه ادینبرو ناپیر را با رتبه نخست به پایان رساند

آشنایی ما با Muharrem Okan Çakır به سال 2008 بازمی‌گردد؛ زمانی که هنوز دانش‌آموز دوره متوسطه اول بود. سال‌هایی بود که به‌عنوان متخصص انکولوژی پزشکی در دانشگاه آک‌دنیز کار می‌کردم و خاله Okan بیمار من شده بود. به یاد دارم آن زمان کودکی باهوش بود و می‌خواست علوم فضایی بخواند. مادرش حتی تعریف می‌کرد که برای این کار تلسکوپ‌های آماتوری تهیه کرده و دوست دارد شب‌ها آسمان را تماشا کند. خاله‌اش که از کودکی سهم بزرگی در مراقبت و بزرگ کردن او داشت، به سرطان پیشرفته تخمدان مبتلا بود و ظرف چند سال بر اثر بیماری درگذشت. می‌دانم این موضوع بر Okan بسیار اثر گذاشت و حتی به خاله‌اش قول داد در درمان این بیماری کارهای معناداری انجام دهد. بله، Okan همان سال‌هایی که از نوجوانی به جوانی می‌رسید، تصمیم گرفته بود چه‌کاره شود.

گاهی حرفه‌تان شما را انتخاب می‌کند!

به‌عنوان کسی که در پزشکی سرطان فعالیت می‌کند و تاکنون پزشک ده‌ها هزار بیمار بوده، در واقع با داستان‌های مشابه بسیاری روبه‌رو شده‌ام، اما Okan داستان خود را به شکلی متفاوت ادامه داد. چنان‌که واقعاً به قولش به خاله‌اش وفا کرد؛ همه شوق کاوش در آسمان‌های دور را به جایی بسیار نزدیک، به آنچه درون بدن ما می‌گذرد، معطوف ساخت.

هنوز در دبیرستان تا حدودی دریافته بود که سرطان بیماری پیچیده و در سطح سلولی، ژنتیکی است؛ با این فکر که اگر قرار است پژوهشگر سرطان شود باید راه متفاوتی را دنبال کند، هنگام انتخاب دانشگاه رشته مهندسی ژنتیک را برگزید.

پس از درگذشت خاله‌اش تا سال 2015 با Okan دیدار نداشتیم، تا آن‌که تصادف شیرینی رخ داد. Okan در سال 2015 رشته مهندسی ژنتیک دانشگاه یدی‌تپه را با موفقیت تمام کرده و برای کارشناسی ارشد در گلاسگوی اسکاتلند پذیرفته شده بود. اما آن روزها از ناراحتی معده رنج می‌برد و پیش از رفتن به خارج، همراه مادرش برای رفع این مشکل به بیمارستان محل کار من آمده بود. هنگام انتظار برای پزشک گوارش، اشتباهی جلوی در مطب من ایستاده بود. وقتی در را باز کردم Okan و مادرش را دیدم؛ البته Okan را فوراً نشناختم، چون کودکی که 7 سال پیش دیده بودم به جوانی تقریباً دو برابر قد قبلی تبدیل شده بود، اما مادرش را فوراً شناختم. وقتی پرسیدم برای چه آمده‌اند، داستان Okan را شنیدم و فهمیدم به‌زودی به‌عنوان پژوهشگر سرطان راهی غربت خواهد شد. فوراً به اتاق رفتیم، کمی درباره پزشکی سرطان صحبت کردیم و پس از آن دیگر از هم جدا نشدیم.

Okan در گلاسگو کار بر ریزتراشه‌های بافتی 3 بعدی را آغاز کرد؛ سامانه‌هایی که بافت طبیعی را تقلید می‌کنند، آزمایش‌های آزمایشگاهی پیش از مطالعات بالینی انسان را باکیفیت‌تر می‌سازند و حتی ضرورت انجام بخشی از آزمایش‌های حیوانی را از میان می‌برند. کارهای بسیار خوبی هم انجام داد. حتی یکی از مطالعاتش در کنگره ملی سرطان کشورمان جایزه نخست گرفت. اما هنگامی که با بورس تحصیلی به دوره کارشناسی ارشد ادامه می‌داد، در بریتانیا رأی‌گیریِ Brexit انجام شد و انتخاب مردم خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بود. این موضوع برای Okan که در چارچوب پروژه اتحادیه اروپا به کارشناسی ارشد ادامه می‌داد، ناامیدی بزرگی بود و ناچار شد به کشورمان بازگردد. اما این‌ها نخستین گام‌های آغازی بسیار زیباتر بودند.

دیدار علوم پایه و علوم بالینی

وقتی Okan به دلیل Brexit به آنتالیا بازگشت، نزدیک‌تر با هم کار کردیم و در واقع رویدادی که بداقبالی به نظر می‌رسید، برای همه به فرصتی خوب تبدیل شد. بزرگ‌ترین مشکل بسیاری از دانشمندان علوم پایه این است که در موضوعی که روی آن کار می‌کنند و شاید عمری صرفش کرده‌اند، نمی‌توانند با کسانی که واقعاً آن مشکل را تجربه می‌کنند، یعنی بیماران، تماس مستقیم داشته باشند. متخصصان سرطان که با بیمار و مشکلات واقعی او تماس مستقیم ندارند، یا به بیان دیگر از بالین دور می‌مانند، ممکن است در طرح پرسش‌های درستی که به نتایج مثبت می‌انجامند مشکل داشته باشند. در جهت عکس، ما پزشکان بالینی نیز در میان حجم بالای درمان، گاهی برای همگام شدن با علم و فناوری که پیوسته عمیق‌تر و گسترده‌تر می‌شود دشواری داریم. به همین دلیل، همکاری ما فرایندی تازه و زیبا از یادگیری را آغاز کرد.

علاوه بر تبادل دانش و تجربه و انجام مطالعات علمی با Okan، پروژه‌های اجتماعی برای توضیح پزشکی سرطان به کودکان نیز انجام دادیم. هم در این دوره و هم پیش از آن، با جوانان دیگری که برایشان نقشِ مربی و راهنما داشتم، گروهی از رشته‌های گوناگون تشکیل دادیم که افزون بر متخصصان سرطان، مهندس رایانه، دانشجوی پزشکی، هنردرمانگر، متخصص نرم‌افزار، متخصص انفورماتیک پزشکی و متخصص مراقبت تسکینی را شامل می‌شد؛ نام گروه ما OncoTrust شد. با گروه OncoTrust در سال‌های 2016 و 2017، یعنی 2 بار، در جشنواره علوم آنتالیا شرکت کردیم و با تازه‌ترین ابزارهای علم و فناوری، پزشکی را برای همه مردم، به‌ویژه کودکان و جوانان، توضیح دادیم.

Okan همچنین مطالعات علمی‌ای را که همراه گروه OncoTrust تهیه کرده بودیم، 2 سال پیاپی در کنگره اروپایی سم‌شناسی ارائه کرد. در این دوره دوباره برای برنامه‌های کارشناسی ارشد خارج از کشور درخواست داد و از بخش توسعه دارو و علوم زیست‌پزشکی دانشگاه ادینبرو ناپیر در اسکاتلند پذیرش گرفت. این بار هیچ وقفه‌ای در ارتباطمان ایجاد نکردیم و با انتقال مداوم اطلاعات تازه به یکدیگر، مسیرمان را به اشتراک گذاشتیم.

تا حد زیادی به لطف تلاش‌های Okan، فرصت یافتیم پیشرفت‌های جهانی پزشکی سرطان و ژنتیک را دست‌اول و با بیشترین جزئیات بیاموزیم؛ برجسته‌ترین آن‌ها فناوریِ CRISPR برای ویرایش ژن و داروی زنده CAR-T در درمان‌های سلولی بود.

Okan در حالی که دوره کارشناسی ارشد را در ادینبرو با موفقیت ادامه می‌داد، 2 بار به کشورمان آمد و در کنگره‌های مهم سرطان‌شناسی، وضعیت کنونی و ظرفیت درمان‌های ژنتیکی سرطان و فناوری CRISPR را که از اختراعات قرن دانسته می‌شود، برای ما توضیح داد. پایان‌نامه خود را نیز درباره «در سرطان پروستات، گیرنده آندروژن» انجام داد و پایان‌نامه‌اش سهم مهمی در دنیای علم داشت؛ شاید این مطالعه راه را برای داروی جدید سرطان باز کند.

در 28 ژوئن 2018 مراسم فارغ‌التحصیلی برگزار شد که همه ما را بسیار هیجان‌زده کرد و فهمیدیم Okan با رتبه نخست دوره کارشناسی ارشد را به پایان رسانده است.

داستان Okan را با جمله ماندگار دانشمندی که بسیار دوستش دارد به پایان برسانیم: «در زندگی از هیچ چیز نترسید؛ فقط بکوشید همه چیز را بفهمید.» (مادام کوری). دانشمند جوان ما Okan نیز چنین می‌گوید: «بدون ترس از سرطان، بی‌وقفه به توسعه درمان‌ها ادامه خواهیم داد.»

در این سال‌ها که علم به‌سرعت پیش می‌رود، آرزو دارم داستان Okan به بسیاری از جوانانمان دلگرمی بدهد و می‌خواهم بار دیگر تأکید کنم که همه گروه ما به او افتخار می‌کنند. امیدواریم همراه جوانان بسیار، از خارج از کشور که چون جرقه‌ای به آن رفت، همچون گوی آتش به کشورش بازگردد و موفقیت‌های بسیاری رقم بزند.