پیشرفتی بزرگ در سرطان: داروی زنده، درمان با سلول CAR T، تأیید FDA را گرفت!

سرطان بیماری‌ای است که از آسیب‌های ژنی ناشی می‌شود. با پیشرفت علم ژنتیک، درمان‌هایی بر پایه فنون مهندسی ژنتیک توسعه می‌یابند. از میان درمان‌های ژنتیکی، بیشترین پیشرفت مربوط به درمان با سلول CAR Tاست. هیجان‌انگیزترین پیشرفت این حوزه دیروز رخ داد. سازمان غذا و داروی آمریکا، FDA, tisagenlecleucel (با نام تجاری Kmyriah) را که یک درمان با سلول CAR-T است، برای استفاده در کودکان و بزرگسالان جوان مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک حاد سلول B (ALL) تأیید کرد.

10 ویژگی اصلی سرطانشامل این ویژگی است که سرطان یاد می‌گیرد برای دستگاه ایمنی ما نامرئی باشد. سلول‌های سرطانی بر سطح خود پروتئین‌هایی دارند که باعث می‌شوند در برابر سلول‌های T، دوست به نظر برسند. به این ترتیب از حمله سلول‌های T می‌گریزند. درمان‌های سلولی CAR T نوعی ایمنی‌درمانی سرطان هستند که در سلول‌های T، گیرنده‌ها را تغییر می‌دهند تا حمله به سلول سرطانی مؤثرتر شود. به عبارت دیگر، می‌توانید با فنون ژنتیکی میلیاردها سلول T تولید کنید که سلول سرطانی را بشناسند.

Kmyriah در کدام نوع سرطان استفاده خواهد شد؟

این درمان برای استفاده در بیماران کودک و بزرگسال جوان مبتلا به لوسمی لنفوبلاستیک حاد تأیید شده است. بیماران مبتلا به ALL سلول B مقاوم به درمان یا عودکرده که سنشان از 25 سال بیشتر نیست، برای این درمان مناسب تشخیص داده شده‌اند.

لوسمی لنفوبلاستیک حاد سلول B چیست؟

لوسمی‌ها سرطان‌هایی با منشأ خون و مغز استخوان (خون‌شناختی) هستند. در میان مردم به نام سرطان خون شناخته می‌شوند. لوسمی‌های حاد به AML و ALL تقسیم می‌شوند که 2 گروه اصلی را تشکیل می‌دهند. هر یک از این دو گروه نیز نزدیک به 10 زیرنوع متفاوت دارند. اما در نهایت همه آن‌ها از انواع سرطان با پیشرفت سریع هستند. در بزرگسالان AML شایع‌تر است، درحالی‌که در کودکان یا بزرگسالان جوان ALL بیشتر دیده می‌شود.

در لوسمی لنفوبلاستیک یا با نام دیگر آن، لوسمی لنفوئیدی حاد (ALL)، لکوسیت‌ها که گلبول‌های سفید خون هستند، در مرحله پیشین تکامل خود یعنی لنفوبلاست قرار دارند و در همین حالت شروع به تکثیر سریع و کنترل‌نشده در مغز استخوان می‌کنند. این لنفوبلاست‌های سرطانی مغز استخوان را اشغال می‌کنند و با کاهش تعداد دیگر سلول‌های خون، یعنی گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها، نشانه‌های لوسمی مانند عفونت، خون‌ریزی و بی‌حالی را در فرد ایجاد می‌کنند. سلول‌های لوسمی در غدد لنفاوی، کبد و طحال انباشته می‌شوند و موجب تورم/بزرگ‌شدن این اندام‌ها می‌گردند.

انواع ALL کدام‌اند؟

• ALL سلول B: %75 بیماران
• ALL سلول T: %20 بیماران
• ALL بورکیت: %5 بیماران

درمان با سلول CAR T چیست و چگونه انجام می‌شود؟

درمان با سلول CAR T کاملاً شخصی‌سازی‌شده است. سلول‌های T بیمار با فنون ژنتیکی آموزش داده می‌شوند تا به سلول سرطانی حمله کنند. ابتدا سلول‌های T از نمونه خون گرفته‌شده از بیمار جدا می‌شوند. در محیط آزمایشگاه، ژنی به سلول‌های T منتقل می‌شود که امکان شناسایی سلول سرطانی را فراهم می‌کند. سپس سلول‌های T دستکاری‌شده ژنتیکی به بیمار بازگردانده می‌شوند. تولید این داروی اختصاصی بیمار حدود 22 روز طول می‌کشد.

به‌دلیل واردکردن سلول‌های زنده به بدن، این درمان همچنین داروی زنده نامیده می‌شود.

چه مطالعات بالینی از تأیید درمان CAR T پشتیبانی می‌کنند؟

ایمنی و اثربخشی دارو در چند مرکز و از طریق مطالعات بالینیبررسی شده‌اند. در 3 مطالعه بالینی با مشارکت حدود 150 بیمار، میزان ناپدیدشدن کامل نشانه‌های بیماری در اثر درمان، یعنی نرخ فروکش بیماری برابر با %70 و %95 بود. از بیماران، 17 نفر جان باختند. از این مرگ‌ها، 14 مورد ناشی از خود بیماری و 3 مورد ناشی از عفونت بودند.

تأیید FDA نیز بر اساس مطالعه بالینی فاز-2 ELIANA صادر شد. در %83 از 63 بیمار کودک و بزرگسال جوان مبتلا به ALL مقاوم به درمان یا عودکرده، طی 3 ماه با درمان CAR T پاسخ کامل مشاهده شد.

عوارض جانبی درمان با سلول CAR T چیست؟

عوارض جانبی این درمان ممکن است بسیار خطرناک باشند. در مطالعات بالینی، نشانگان آزادسازی سیتوکین در 60 درصد بیماران دیده شد. در این نشانگان، سلول‌های CAR T مقدار بسیار زیادی سیتوکین ترشح می‌کنند. در نتیجه، دستگاه عروقی به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد. تب بالا و افت ناگهانی فشارخون رخ می‌دهد. بااین‌حال، در مطالعات بالینی هیچ مرگی بر اثر این عارضه جانبی رخ نداد. FDA همچنین برای مقابله با این عارضه ناشی از درمان با سلول CAR T، داروی tocilizumab با نام (Actemra) را برای بیماران 2 ساله و بالاتر تأیید کرده است. در مطالعات بالینی، در 69 درصد بیمارانی که با سلول‌های CAR T درمان شدند، نشانگان آزادسازی سیتوکین طی 2 هفته پس از مصرف یک یا 2 دوز Actemra برطرف شد.

دیگر عوارض جانبی شامل فشارخون پایین (افت فشارخون)، نارسایی حاد کلیه، تب بالا و سطح پایین اکسیژن (هیپوکسی) هستند. بیشتر عوارض جانبی بین 1 تا 22 روز پس از انفوزیون Kymriah دیده می‌شوند. همچنین درمان با سلول CAR T سلول‌های B تولیدکننده پادتن را نیز از بین می‌برد. در نتیجه خطر عفونت طولانی‌مدت ایجاد می‌شود.

این پیشرفت از نظر سرطان چه معنایی دارد؟

• در درمان‌های سرطان، گامی تاریخی برداشته شده است. برای نخستین بار یک ژن‌درمانی در لوسمی لنفوبلاستیک حاد سلول B استفاده خواهد شد. 
• اگرچه درمان با سلول CAR T فعلاً برای یک بیماری استفاده خواهد شد، برای دیگر انواع سرطان نیز امیدبخش است. بر اساس داده‌های FDA، در حال حاضر 76 درخواست دارویی مربوط به درمان CAR T وجود دارد. همچنین بیش از 500 فرآورده ژن‌درمانی در بیماری‌هایی مانند سرطان، بیماری‌های خودایمنی و دیابت امتحان می‌شوند. 
• بسیاری از مراجع علمی این روش درمانی را یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های پزشکی قرن می‌دانند. 
• در کنار این موارد، نگرانی‌های بسیاری نیز مطرح می‌شوند. سلول‌های سرطانی توانایی دارند که بسیار سریع دچار جهش شوند. به همین دلیل ممکن است در برخی بیماران مقاومت در برابر این درمان ایجاد شود. هنگام آماده‌سازی سلول‌های جدید دستگاه ایمنی، وضعیت بیمار ممکن است بدتر شود. 
• مشکل دیگر هزینه است. این درمان با فناوری پیشرفته مهندسی ژنتیک و با دقت بسیار تولید می‌شود؛ بنابراین قیمت آن بسیار بالاست. هزینه درمان تنها برای یک بیمار 475.000 دلار است. بنا بر اعلام Novartis، تولیدکننده دارای مجوز دارو، از بیمارانی که در پایان یک ماه نخست به درمان پاسخ ندهند هزینه‌ای دریافت نخواهد شد. 
• Novartis برنامه دارد این درمان را در 32 مرکز در جهان ارائه کند. برای ایمنی بیمار، این درمان بسیار پیچیده را فقط بیمارستان‌هایی می‌توانند انجام دهند که آموزش اختصاصی دیده و فرایندهای صدور گواهی را طی کرده باشند. 
• بسیاری از مراکز پژوهش سرطان در سراسر جهان در تلاش‌اند درمان با سلول CAR T را برای تومورهای جامد (اندامی)، مانند سرطان مغز، پستان و پانکراس، توسعه دهند.

باید تأکید کرد که درمان‌های نوین سرطان در نتیجه همکاری رشته‌های علمی مختلف و آزمون‌های بسیار دقیق ایمنی و اثربخشی توسعه می‌یابند. سرطان تنها با امکاناتی که پزشکی نوین ارائه می‌کند قابل‌درمان است.

ایمنی‌درمانی سرطان چیست؟ انواع ایمنی‌درمانی - مطالعه بیشتر

ایمنی‌درمانیحوزه‌ای نسبتاً جدید در پزشکی است که در درمان بسیاری از سرطان‌ها نتایج مؤثری می‌دهد. اصل اساسی در این درمان، استفاده از سلول‌های دستگاه ایمنی خود بیمار علیه سلول‌های سرطانی است.

همان‌طور که در شکل زیر نیز دیده می‌شود، تنها یک نوع ایمنی‌درمانی وجود ندارد؛ اما به‌ویژه روش‌هایی که پس از سال 2010 وارد استفاده شدند، یعنی مهارکننده‌های نقاط وارسی ایمنی و درمان‌های سلولی از انواع برجسته ایمنی‌درمانی سرطان هستند. درمان‌های سلولی CAR T نیز نوعی ایمنی‌درمانی سرطان از گروه درمان‌های سلولی هستند.