Xərçəngdə böyük irəliləyiş: canlı dərman CAR T hüceyrə müalicəsi FDA təsdiqi aldı!

Xərçəng gen zədələnmələrinin səbəb olduğu xəstəlikdir. Genetika elminin inkişafı ilə birlikdə gen mühəndisliyi üsullarına əsaslanan müalicələr hazırlanır. Genetik müalicələr arasında ən çox irəliləyiş göstərən isə CAR T hüceyrə müalicəsidir. Bu sahədə ən həyəcanverici irəliləyiş dünən baş verdi. Amerikanın Qida və Dərman İdarəsi FDA, tisagenlecleucel (ticarət adı Kmyriah) adlı CAR-T hüceyrə müalicəsini B hüceyrəli kəskin limfoblastik leykoz (ALL) xəstəsi olan uşaqlar və gənc yetkinlərdə istifadə üçün təsdiqlədi.

Xərçəngin 10 əsas xüsusiyyətiarasında xərçəngin immun sistemimiz üçün görünməz olmağı öyrənməsi də var. Xərçəng hüceyrələri T hüceyrələrinə dost görünməyə imkan verən zülalları səthlərində daşıyırlar. Beləliklə, T hüceyrələrinin hücumundan yayınırlar. Bir növ xərçəng immunoterapiyası olan CAR T hüceyrə müalicələri T hüceyrələrindəki reseptorları dəyişdirərək onların xərçəng hüceyrəsinə daha təsirli hücum etməsini təmin edir. Başqa sözlə, xərçəng hüceyrəsini tanıyacaq milyardlarla T hüceyrəsini genetik üsullarla istehsal edə bilərsiniz.

Kmyriah hansı xərçəng növündə istifadə olunacaq?

Kəskin limfoblastik leykoz xəstəsi olan uşaqlarda və gənc yetkinlərdə istifadə üçün təsdiq almışdır. Yaşı 25-i keçməyən, müalicəyə davamlı və ya residivləşmiş B hüceyrəli ALL xəstələri bu müalicə üçün uyğun hesab edilmişdir.

B hüceyrəli kəskin limfoblastik leykoz nədir?

Leykozlar qan və sümük iliyi mənşəli (hematoloji) xərçənglərdir. Xalq arasında qan xərçəngi kimi tanınır. Kəskin leykozlar AML və ALL olmaqla 2 əsas qrupa bölünür. Bu iki qrupun hər birinin öz daxilində 10-a yaxın müxtəlif alt növü mövcuddur. Lakin nəticədə hamısı sürətlə inkişaf edən xərçəng növlərindəndir. Yetkinlərdə AML daha çox, uşaqlarda və ya gənc yetkinlərdə isə ALL daha çox rast gəlinir.

Limfoblastik leykozda, digər adı ilə kəskin limfoid leykozda (ALL) ağ qan hüceyrələri olan leykositlər inkişaflarının bir əvvəlki mərhələsi olan limfoblast vəziyyətində ikən sümük iliyində nəzarətsiz və sürətlə çoxalmağa başlayırlar. Xərçəngləşən bu limfoblastlar sümük iliyini zəbt edir və bu hal digər qan hüceyrələri olan leykositlərin, eritrositlərin və trombositlərin sayını azaldaraq insanda infeksiya, qanaxma və halsızlıq kimi leykoz əlamətlərinin yaranmasına səbəb olur. Leykoz hüceyrələri limfa düyünlərində, qaraciyərdə və dalaqda toplanaraq bu orqanlarda şişmə/böyümə əlamətinə səbəb olur.

ALL-nin növləri hansılardır?

• B hüceyrəli ALL: Xəstələrin %75-i
• T hüceyrəli ALL: Xəstələrin %20-si
• Burkitt ALL: Xəstələrin %5-i

CAR T hüceyrə müalicəsi nədir, necə aparılır?

CAR T hüceyrə müalicəsi tamamilə fərdiləşdirilmiş müalicə formasıdır. Xəstənin T hüceyrələri xərçəng hüceyrəsinə hücum edəcək şəkildə genetik üsullarla öyrədilir. Xəstədən alınan qan nümunəsindən əvvəlcə T hüceyrələri ayrılır. Laboratoriya şəraitində T hüceyrələrinə xərçəng hüceyrəsini tanımağa imkan verən gen köçürülür. Daha sonra genetik cəhətdən dəyişdirilmiş T hüceyrələri xəstəyə geri verilir. Xəstəyə məxsus bu dərmanın hazırlanması təxminən 22 gün çəkir.

Bədənə canlı hüceyrələr verildiyindən bu müalicə həmçinin canlı dərman adlandırılır.

CAR T müalicəsinin təsdiq almasını dəstəkləyən klinik tədqiqatlar hansılardır?

Dərmanın təhlükəsizliyi və effektivliyi çoxmərkəzli klinik tədqiqatlarla araşdırılmışdır. Təxminən 150 xəstənin iştirak etdiyi 3 klinik tədqiqatda müalicə ilə xəstəliyin əlamətlərinin tamamilə yox olmasını ifadə edən remissiya göstəriciləri %70 və %95-dir. Xəstələrin 17-si həyatını itirmişdir. Ölümlərin 14-ü xəstəliyin özündən, 3-ü isə infeksiyadan qaynaqlanmışdır.

FDA təsdiqi isə faza-2 ELIANA klinik tədqiqatının nəticələrinə əsasən verilmişdir. Müalicəyə davamlı və ya residivləşmiş ALL olan 63 uşaq və gənc yetkin xəstənin %83-ündə CAR T müalicəsi ilə 3 ay ərzində tam cavab müşahidə edilmişdir.

CAR T hüceyrə müalicəsinin yan təsirləri hansılardır?

Bu müalicənin yan təsirləri olduqca təhlükəli ola bilər. Klinik tədqiqatlarda xəstələrin yüzdə 60-ında sitokin ifrazı sindromu müşahidə edilmişdir. Bu sindrom zamanı CAR T hüceyrələri həddindən artıq sitokin ifraz edir. Nəticədə damar sistemi ciddi dərəcədə təsirlənir. Yüksək hərarət və qan təzyiqində qəfil enmələr baş verir. Bununla belə, klinik tədqiqatlarda bu yan təsir səbəbindən heç bir ölüm baş verməmişdir. FDA həmçinin CAR T hüceyrə müalicəsi ilə bağlı bu yan təsirə qarşı istifadə olunan tocilizumab (Actemra) adlı dərmanı 2 yaş və yuxarı xəstələr üçün təsdiqləmişdir. Klinik tədqiqatlarda CAR T hüceyrələri ilə müalicə olunan xəstələrin yüzdə 69-unda bir və ya 2 doza Actemra istifadəsindən sonra 2 həftə ərzində sitokin ifrazı sindromu aradan qalxmışdır.

Digər yan təsirlər aşağı qan təzyiqi (hipotoniya), kəskin böyrək çatışmazlığı, yüksək hərarət və aşağı oksigen səviyyəsidir (hipoksiya). Yan təsirlərin əksəriyyəti Kymriah infuziyasından sonra 1 ilə 22 gün arasında müşahidə edilir. Həmçinin CAR T hüceyrə müalicəsi anticisim istehsalını təmin edən B hüceyrələrini də məhv edir. Buna bağlı olaraq uzunmüddətli infeksiya riski yaranır.

Bəs bu irəliləyiş xərçəng baxımından nə ifadə edir?

• Xərçəng müalicəsində tarixi bir addım atılmış oldu. İlk dəfə bir gen müalicəsi B hüceyrəli kəskin limfoblastik leykozda istifadə olunacaq. 
• CAR T hüceyrə müalicəsi hələlik tək bir xəstəlikdə istifadə olunacaq olsa da, digər xərçəng növləri üçün də ümid vəd edir. FDA məlumatlarına görə hazırda CAR T müalicəsi ilə bağlı 76 dərman müraciəti mövcuddur. Həmçinin 500-dən çox gen müalicəsi məhsulu xərçəng, autoimmun xəstəliklər və diabet kimi xəstəliklərdə sınanır. 
• Bir çox elmi nüfuz sahibi bu müalicə üsulunu əsrin ən mühüm tibbi irəliləyişlərindən biri kimi göstərir. 
• Bununla yanaşı, bir çox narahatlıq da yaranır. Xərçəng hüceyrələri çox sürətlə mutasiyaya uğrama qabiliyyətinə malikdir. Buna görə bəzi xəstələrdə bu müalicəyə qarşı müqavimət inkişaf edə bilər. Yeni immun sistemi hüceyrələri hazırlanarkən xəstənin vəziyyəti daha da pisləşə bilər. 
• Digər problem isə xərcdir. Bu müalicə qabaqcıl gen mühəndisliyi texnologiyası ilə son dərəcə həssas şəkildə hazırlanır. Buna görə qiyməti çox yüksəkdir. Müalicənin xərci yalnız bir xəstə üçün 475.000 dollardır. Dərmanın lisenziyalı istehsalçısı Novartis-in açıqlamasına görə müalicəyə ilk bir ayın sonunda cavab verməyən xəstələrdən ödəniş alınmayacaq. 
• Novartis dünyada 32 mərkəzdə bu müalicəni təqdim etməyi planlaşdırır. Xəstənin təhlükəsizliyi üçün bu olduqca mürəkkəb müalicəni yalnız xüsusi təlim keçmiş və sertifikatlaşdırılmış xəstəxanalar həyata keçirə biləcək. 
• Dünyada bir çox xərçəng tədqiqat mərkəzi beyin, süd vəzi və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi solid (orqan) şişləri üçün CAR T hüceyrə müalicəsini inkişaf etdirməyə çalışır.

Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, müasir xərçəng müalicələri müxtəlif elm sahələrinin birgə işi ilə son dərəcə həssas təhlükəsizlik və effektivlik testləri nəticəsində hazırlanır. Xərçəng yalnız müasir tibbin təqdim etdiyi imkanlarla müalicə oluna bilər.

Xərçəng immunoterapiyası nədir? İmmunoterapiya növləri — əlavə oxu

İmmunoterapiya, bir çox xərçəngin müalicəsində təsirli nəticələr verən nisbətən yeni tibb sahəsidir. Bu müalicədə əsas prinsip xəstənin öz immun (müdafiə) sistemi hüceyrələrinin xərçəng hüceyrələrinə qarşı istifadə edilməsidir.

Aşağıdakı şəkildə də göründüyü kimi, immunoterapiyanın tək bir növü yoxdur; lakin xüsusilə 2010-cu ildən sonra istifadəyə daxil olan immun nəzarət nöqtəsi inhibitorları və hüceyrə müalicələri xərçəng immunoterapiyasının önə çıxan növləridir. CAR T hüceyrə müalicələri də hüceyrə müalicəsi qrupuna aid xərçəng immunoterapiyasıdır.