OncoTrust komandamızdan genetika mühəndisi Okan Çakır Edinburq Napier Universitetində magistraturanı birinciliklə bitirdi

Muharrem Okan Çakır ilə tanışlığımız 2008-ci ilə, onun hələ orta məktəb şagirdi olduğu dövrə gedib çıxır. Akdeniz Universitetində tibbi onkologiya mütəxəssisi kimi çalışdığım illər idi və Okanın xalası xəstəm olmuşdu. O vaxt onun parlaq zəkalı uşaq olduğunu və kosmos elmlərini oxumaq istədiyini xatırlayıram. Hətta bunun üçün həvəskar teleskoplar aldığını, gecələr səmanı izləməyi sevdiyini anası danışardı. Okan hələ çox kiçik uşaq ikən onun qayğısına qalmaqda və böyüdülməsində böyük əməyi olan xalasında irəli mərhələli yumurtalıq xərçəngi vardı və bir neçə il ərzində xəstəlikdən həyatını itirdi. Bunun Okana çox təsir etdiyini, hətta xalasına bu xəstəliyin müalicəsində əhəmiyyətli işlər görmək üçün söz verdiyini bilirəm. Bəli, Okan yeniyetməlikdən gəncliyə keçdiyi illərdə nə olmaq istədiyinə qərar vermişdi.

Bəzən peşəniz sizi seçir!

Xərçəng təbabəti ilə məşğul olan və indiyədək on minlərlə xəstənin həkimi olmuş biri kimi əslində oxşar hekayələrlə çox qarşılaşmışam, lakin Okan öz hekayəsini fərqli davam etdirdi. Belə ki, həqiqətən xalasına verdiyi sözü tutdu; uzaq səmaları araşdırmağa duyduğu bütün həyəcanı çox yaxına, bədənimizin daxilində baş verənlərə yönəltdi.

Hələ lisey illərində xərçəngin mürəkkəb və hüceyrə səviyyəsində genetik xəstəlik olduğunu qismən anlamış və xərçəng tədqiqatçısı olacaqsa, fərqli yol izləməli olduğunu düşünərək universitet seçimində genetika mühəndisliyi ixtisasına üstünlük vermişdi.

Xalasının vəfatından sonra 2015-ci ilə qədər Okanla görüşmədik, ta xoş bir təsadüfə qədər. Okan 2015-ci ildə Yeditepe Universitetinin Genetika mühəndisliyi bölməsini uğurla bitirib Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində magistraturaya qəbul olunubmuş. Lakin həmin dövrdə mədə şikayətlərindən əziyyət çəkirmiş və xaricə getməzdən əvvəl anası ilə birlikdə bu şikayətini həll etmək üçün çalışdığım xəstəxanaya gəlibmiş. Qastroenteroloqu gözləyərkən səhvən mənim ambulator qəbul otağımın qapısının önündə dayanıbmış. Qapını açanda Okanı və anasını gördüm; əlbəttə, Okanı dərhal tanıya bilmədim, çünki 7 il əvvəl gördüyüm uşağın təxminən ikiqatı boyunda bir gənc olmuşdu, lakin anasını dərhal tanıdım. Nə üçün burada olduqlarını soruşduqda Okanın hekayəsini və xərçəng tədqiqatçısı kimi yaxında qürbət yollarına çıxacağını öyrəndim. Dərhal otağa keçdik, xərçəng təbabəti barədə bir qədər söhbət etdik və bundan sonra da heç ayrılmadıq.

Okan Qlazqoda normal toxumanı təqlid edən, insanlarda klinik tədqiqatlardan əvvəl aparılan laboratoriya təcrübələrini daha keyfiyyətli edəcək, hətta heyvan təcrübələrinin bir hissəsinin aparılması zərurətini aradan qaldıracaq 3 ölçülü toxuma mikroçipləri üzərində işləməyə başladı. Çox da gözəl işlər gördü. Hətta tədqiqatlarından biri ölkəmizdə keçirilən Milli Xərçəng Konqresində birincilik mükafatı aldı. Lakin təqaüdlə magistratura proqramını davam etdirərkən Birləşmiş Krallıqda Brexit səsverməsi keçirildi və xalqın seçimi Birləşmiş Krallığın Avropa İttifaqından ayrılması yönündə oldu. Avropa İttifaqı layihəsi ilə magistraturasını davam etdirən Okan üçün bu, böyük məyusluq oldu və ölkəmizə qayıtmaq məcburiyyətində qaldı. Amma bunlar daha gözəl bir başlanğıcın ilk addımları idi.

Fundamental və klinik elmlərin görüşü

Okan Brexit səbəbindən Antalyaya qayıtdıqda daha yaxın işlədik və əslində uğursuz görünən bu hadisə hamı üçün gözəl fürsətə çevrildi. Fundamental elmlərlə məşğul olan bir çox alimin ən böyük çətinliyi məşğul olduğu və bəlkə də ömrünü sərf etdiyi mövzuda əsl problemi yaşayan insanlarla, yəni xəstələrlə birbaşa təmas qura bilməməsidir. Xəstə ilə və xəstənin həqiqi problemləri ilə birbaşa təmas qura bilməyən, başqa sözlə klinikadan uzaq qalan xərçəng mütəxəssisləri müsbət nəticələrə aparacaq düzgün sualları verməkdə çətinlik çəkə bilirlər. Əksinə, intensiv müalicə tempi içində olan biz klinisistlər də getdikcə dərinləşən və genişlənən elmin və texnologiyanın tempinə çatmaqda çətinlik çəkə bilirik. Buna görə birgə fəaliyyətimiz gözəl və yeni bir öyrənmə prosesini başlatdı.

Okanla bilik və təcrübələrimizi bölüşmək və elmi tədqiqatlarla yanaşı, uşaqlara xərçəng təbabətini izah edən sosial layihələr də həyata keçirdik. Həm bu prosesdə, həm də bundan əvvəl mentorluq etdiyim digər gənc dostlarımla xərçəng mütəxəssisləri ilə yanaşı kompüter mühəndisi, tibb tələbələri, sənət terapevti, proqram təminatı mütəxəssisi, tibbi informatika mütəxəssisi, palliativ qulluq mütəxəssisi kimi bir çox müxtəlif ixtisasın yer aldığı OncoTrust komandamızı qurduq. OncoTrust komandamızla 2016 və 2017-ci illərdə olmaqla 2 dəfə Antalya Elm Festivalına qatılaraq başda uşaqlar və gənclər olmaqla bütün xalqımıza elmin və texnologiyanın ən yeni vasitələri ilə tibbi izah etdik.

Okan həmçinin OncoTrust komandamızla birlikdə hazırladığımız elmi tədqiqatları 2 il ardıcıl Avropa Toksikologiya Konqresində təqdim etdi. Bu müddətdə yenidən xaricdə magistratura proqramlarına müraciət etdi və Şotlandiyanın Edinburq Napier Universitetinin Dərman hazırlanması və biotibbi elmlər bölməsinə qəbul olundu. Bu dəfə ünsiyyətimizə heç ara vermədən daim yeni bilikləri bir-birimizə ötürərək yolumuzu bölüşdük.

Dünyada xərçəng təbabəti və genetika sahəsindəki inkişafları əsasən Okanın əməyi sayəsində birbaşa və ən ətraflı şəkildə öyrənmək fürsəti tapdıq: bunların ən çox diqqət çəkənləri CRISPR gen redaktəsi texnologiyası və canlı dərman CAR-T hüceyrə müalicələri idi.

Okan Edinburqda magistr proqramını uğurla davam etdirərkən 2 dəfə ölkəmizə gələrək mühüm onkologiya konqreslərində xərçəngdə genetik müalicələrin çatdığı səviyyəni, potensialını və əsrin kəşflərindən biri sayılan CRISPR texnologiyasını bizə izah etdi. Dissertasiya işini də “Prostat xərçəngində Androgen reseptoru” mövzusunda hazırladı və dissertasiyası elm dünyasına mühüm töhfə verdi; bəlkə də bu tədqiqatı yeni xərçəng dərmanının qapısını aralaya bilər.

28 iyun 2018-ci ildə isə hamımızı çox həyəcanlandıran məzuniyyət mərasimi keçirildi və Okanın birinciliklə magistratura proqramını bitirdiyini öyrəndik.

Okanın hekayəsini çox sevdiyi bir alimin yaddaşlara həkk olunan sözü ilə tamamlayaq: “Həyatda heç nədən qorxmayın; yalnız hər şeyi anlamağa çalışın.” (Madam Curie). Gənc alimimiz Okan da belə deyir: “Xərçəngdən qorxmadan, dayanmadan müalicələr hazırlamağa davam edəcəyik.”

Elmin sürətlə irəlilədiyi bu illərdə Okanın hekayəsinin çoxlu gəncimizə cəsarət verməsini diləyir, bütün komandamızla birlikdə onunla qürur duyduğumuzu bir daha vurğulamaq istəyirəm. Qığılcım kimi getdiyi xaricdən çoxlu gənclə birlikdə alov topuna çevrilərək ölkəsinə qayıtmasını və çoxlu uğurlara imza atmasını ümid edirik.