نشانه‌ها و درمان سنگ مجرای صفراوی، کلدوکولیتیازیس

بیماری سنگ مجرای صفراوی که نام پزشکی آن کلدوکولیتیازیس، است، زمانی رخ می‌دهد که سنگ یا سنگ‌های کیسه صفرا در یکی از مجراهای دستگاه صفراوی جای بگیرند. مجراهای مربوط شامل مجرای صفراوی مشترک (کلدوک)، مجرای سیستیک و مجراهای کبدی مشترک هستند. وجود سنگ نه در مجرا بلکه درون کیسه صفرا، کوله‌لیتیازیس نامیده می‌شود.

کار اصلی کیسه صفرا، اندام کوچک زیر کبد، ذخیره صفرا برای کمک به گوارش است. سنگ‌های ایجادشده در کیسه صفرا یا مجرا می‌توانند ساختارهای شیمیایی متفاوتی داشته باشند. تعداد 8 نوع سنگ صفراوی تعریف شده و شایع‌ترین آن‌ها سنگ کلسترولیاست.

مشخص شده است که در حدود 25 میلیون نفر در آمریکا (حدود %10-15)، در دوره‌ای از زندگی سنگ صفرا ایجاد می‌شود.

اندازه سنگ صفرا ممکن است از میکروسکوپی تا اندازه گردو متفاوت باشد. برخی افراد یک یا دو سنگ در کیسه صفرا دارند و برخی ده‌ها سنگ. اما %80 به‌شکل خاموش ایجاد می‌شوند و هیچ ناراحتی‌ای ندارند. به‌طور تصادفی در سونوگرافی شکم و دیگر بررسی‌های رادیولوژیک پیدا می‌شوند.

عوامل خطر

• زن‌بودن و داشتن سطح بالای استروژن
• بارداری
• دریافت هورمون‌درمانی و مصرف قرص ضدبارداری
• سن بالای 40 سال
• چاقی
• نشانگان متابولیک، دیابت یا مقاومت بالای انسولینی
• تغذیه با غذاهای پرکالری و فرآوری‌شده و رژیم کم‌فیبر 
• کاهش سریع وزن 
• سابقه سنگ کیسه صفرا یا مجرای صفراوی (ممکن است عود کند و گاهی حتی پس از برداشتن کیسه صفرا، سنگ‌ها تا 3 سال دیگر نیز دیده شوند)
• سابقه عفونت دستگاه صفراوی نیز از خطرات افزاینده سنگ صفراست.

نشانه‌های سنگ مجرای صفراوی

درد مهم‌ترین شکایت است و به‌ویژه ممکن است پس از غذا رخ دهد. درد افزاینده قسمت بالای راست شکم، معمولاً زیر استخوان جناغ ظاهر می‌شود و حتی می‌تواند تا شانه انتشار یابد.

دیگر نشانه‌ها شامل تهوع و استفراغ، تب، لرز، زردشدن پوست و سفیدی چشم، ادرار تیره (به‌رنگ چای) و مدفوع روشن هستند.

سنگ صفرا و مجراهای بسته‌شده عوارض مهمی دارند و گاهی حتی کشنده‌اند. به‌علت عوارضی مانند التهاب و آسیب کیسه صفرا و کبد، پانکراتیت ناشی از سنگ صفرا (التهاب پانکراس) و انتشار عفونت باکتریایی در خون، توصیه می‌شود بیماران دارای سنگ مجرای صفراوی تحت نظر پزشک باشند و درمان‌های لازم را دریافت کنند. سنگ‌های داخل کیسه صفرا اغلب هیچ نشانه یا ناراحتی‌ای ایجاد نمی‌کنند.

سنگ مجرای صفراوی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشکان پس از ارزیابی می‌توانند از بررسی‌های رادیولوژیک مانند سونوگرافی، توموگرافی کامپیوتری (BT)، تشدید مغناطیسی (MR) و کلانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد آندوسکوپیک (ERCP) برای تشخیص استفاده کنند.

از آزمایش‌های خون می‌توان بیلی‌روبین‌ها (کل و مستقیم)، آلکالن فسفاتاز، AST، ALT و GGT را که عملکرد کبد و کیسه صفرا را نشان می‌دهند ارزیابی کرد.

کلدوکولیتیازیس چگونه درمان می‌شود؟

سنگ‌های کوچک کیسه صفرا که معمولاً تصادفی یافت می‌شوند و یک یا دو عددند، گاهی سال‌ها بدون عمل پیگیری می‌شوند. اما برای سنگ‌هایی که از کیسه به مجرا می‌روند و نشانه و ناراحتی گاه جدی ایجاد می‌کنند یا به‌علت محل خود خطرناک‌اند، ممکن است روش‌های مداخله‌ای یا جراحی توصیه شوند.

برای این منظور بیشتر اسفنکتروتومی (گشادکردن دهانه مجرا) با ERCP انجام می‌شود. هنگام ERCP مجراهای کبد و پانکراس به‌صورت آندوسکوپیک دیده می‌شوند و از لوله‌ای با چراغ در انتها استفاده می‌شود. سپس برای خارج‌کردن سنگ، با دستگاه آندوسکوپی برش کوچکی موسوم به اسفنکتروتومی ایجاد می‌شود و این مجرا به روده باریک تخلیه می‌شود. دیگر روش‌های جراحی، برداشتن کیسه صفرا و سنگ یا سنگ‌های داخل مجرا با جراحی بسته یا باز هستند.

مؤثرترین روش درمان بیماری فعال کیسه صفرا، برداشتن آن است. اما اگر در کیسه صفرا و راه‌های صفراوی التهاب یا عفونت وجود داشته باشد، باید ابتدا درمان و سپس مداخلات انجام شوند.