Öd axacağı daşı xəstəliyi — xoledoxolitiazın əlamətləri və müalicəsi

Öd axacağı daşı xəstəliyi, tibbi adı ilə xoledoxolitiaz, öd kisəsi daşının və ya daşlarının öd sisteminin hər hansı axacağına yerləşməsi ilə yaranan vəziyyətdir. Daşın yerləşdiyi axacaqlar ümumi öd axacağı (xoledox), kisə axacağı və ümumi qaraciyər axacağıdır. Daşın axacaqda deyil, öd kisəsinin daxilində olması isə xolelitiaz adlandırılır.

Qaraciyərin altında kiçik orqan olan öd kisəsinin əsas funksiyası həzmə kömək edən ödü saxlamaqdır. Öd kisəsində və ya axacağında yaranan daşların kimyəvi quruluşu fərqli ola bilər. 8 növ öd daşı təsvir edilmişdir və ən çox rast gəlinəni xolesterin daşıdır.

Amerikada təxminən 25 milyon insanda (təxminən %10-15) həyatının bir dövründə öd daşı yarandığı məlumdur.

Öd daşlarının ölçüsü mikroskopik səviyyədən qoz böyüklüyünə qədər dəyişə bilər. Bəzilərinin öd kisəsində bir və ya iki, digərlərində isə onlarla daş ola bilər. Lakin %80-i səssiz yaranır və heç bir şikayət olmur. Qarın ultrasəsi və digər radioloji müayinələrdə təsadüfən aşkar edilir.

Risk amilləri

• Qadın olmaq və yüksək estrogen səviyyəsi
• Hamiləlik
• Hormon müalicəsi almaq və hamiləlikdən qoruyucu həblər istifadə etmək
• 40 yaşdan yuxarı olmaq
• Piylənmə
• Metabolik sindrom, diabet və ya yüksək insulin müqaviməti
• Yüksək kalorili, emal olunmuş və azlifli qidalanma 
• Sürətlə çəki itirmək 
• Əvvəllər öd kisəsi və ya öd axacağı daşı xəstəliyinin olması (təkrarlana bilər, bəzən öd kisəsi çıxarılsa da daha 3 il daşlar görülməyə davam edə bilər)
• Öd sistemi infeksiyası keçirmək də öd daşı riskini artırır.

Öd axacağında daşın əlamətləri

Ağrı əsas şikayətdir və xüsusilə yeməkdən sonra ola bilər. Qarnın sağ yuxarı hissəsində artan ağrı adətən döş sümüyünün altında yaranır, hətta çiyinə qədər yayıla bilər.

Digər əlamətlərə ürəkbulanma və qusma, qızdırma, titrəmə, dəri və göz ağının saralması, tünd rəngli (çay rəngində) sidik və açıq rəngli nəcis daxildir.

Öd daşı və tutulmuş axacaqlar ciddi, bəzən hətta ölümcül ağırlaşmalar yarada bilər. Öd kisəsi və qaraciyərin iltihabı və zədələnməsi, öd daşı pankreatiti (mədəaltı vəzinin iltihabı) və bakterial infeksiyanın qana yayılması kimi ağırlaşmalara görə öd axacağında daşı olan xəstələrə həkim nəzarəti və lazımi müalicələrin aparılması tövsiyə olunur. Öd kisəsinin daxilindəki daşlar isə çox vaxt heç bir əlamət və ya şikayət yaratmır.

Öd axacağı daşı diaqnozu necə qoyulur?

Həkimlər qiymətləndirmədən sonra diaqnozda ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit-rezonans (MRT), endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiyadan (ERCP) yararlana bilərlər.

Qan analizlərində qaraciyər və öd kisəsi funksiyasını göstərən bilirubinlər (ümumi və birbaşa), qələvi fosfataza, AST, ALT və GGT qiymətləndirilə bilər.

Xoledoxolitiaz necə müalicə olunur?

Adətən təsadüfən aşkar edilmiş kiçik və bir-iki ədəd öd kisəsi daşı əməliyyatsız bəzən illərlə izlənilə bilər. Lakin kisədən axacağa keçərək əlamətlər və ciddi şikayətlər yaradan, yaxud yerləşdiyi yerə görə təhlükəli ola bilən daşlarda bəzi müdaxilələr və ya əməliyyat tövsiyə edilə bilər.

Ən çox ERCP ilə sfinkterotomiya (axacaq ağzının genişləndirilməsi) aparılır. ERCP zamanı qaraciyər və mədəaltı vəzi axacaqları endoskopik görüntülənir, ucunda işıq olan borudan istifadə edilir. Sonra daşı çıxarmaq üçün endoskopik cihazla sfinkterotomiya adlanan kiçik kəsik aparılır və bu axacaq nazik bağırsağa boşalır. Digər cərrahi üsullar qapalı və ya açıq əməliyyatla öd kisəsinin və axacaqdakı daşların çıxarılmasıdır.

Aktiv öd kisəsi xəstəliyinin müalicəsində ən effektiv üsul kisənin çıxarılmasıdır. Lakin öd kisəsi və yollarında iltihab və infeksiya varsa, əvvəlcə onlar müalicə edilməli, sonra müdaxilə aparılmalıdır.